تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ احقاف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ مَنْ لاٰ يَسْتَجِيبُ لَهُ إِليٰ يَوْمِ الْقِيٰامَهِ » إلخ (و کیست گمراه‌تر از آن که به جای خدا کسی را می‌خواند که تا روز قیامت پاسخش را نمی‌دهد؟)...؛ این پرسش، استفهام انکاری است (یعنی هیچ‌کس گمراه‌تر از او نیست). و مقید کردنِ پاسخ‌ندادنِ معبودان به روز قیامت از آن روست که قیامت، سرآمدِ معینِ (اجلِ مسمّای) دنیاست و خواندن و دعا کردن فقط در دنیا جریان دارد، و پس از برپایی قیامت دیگر دنیایی در کار نخواهد بود.

و عبارتِ « وَ هُمْ عَنْ دُعٰائِهِمْ غٰافِلُونَ » (و آنان از دعای اینان بی‌خبرند) صفت دیگری از ویژگی‌های معبودانشان است که به صفت پاسخ‌ندادن افزوده شده، و علّتِ پاسخ‌ندادن نیست؛ چراکه پاسخ‌ندادنشان معلول این امر است: اینکه مالک هیچ چیزی برای پرستندگانِ خود نیستند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مٰا لاٰ يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً» (مائده: ۷۶؛ بگو: آیا به جای خدا چیزی را می‌پرستید که مالک هیچ سود و زیانی برای شما نیست؟).

بلکه این صفت، ویژگیِ دیگری است که به صفتِ پیشین افزوده شده تا زمینه‌ساز و مقدّمه‌ای باشد برای آنچه در آیهٔ بعد خواهد آمد، یعنی دشمنیِ معبودان با آنان و انکار عبادتشان در روز قیامت. از این رو، معبودان در دنیا از دعای مشرکان بی‌خبرند، امّا در روز قیامت از آن آگاه خواهند شد و با آنان دشمنی می‌ورزند و عبادتشان را انکار می‌کنند.

و در این آیه دلالتی است بر اینکه حیات و شعور در همهٔ اشیا، حتی در جمادات نیز جریان دارد؛ چراکه بت‌ها از جنس جمادند و در این آیه به آن‌ها «غفلت» نسبت داده شده است، و غفلت از ویژگی‌های موجوداتِ دارای شعور است و جز بر چیزی که شأنش داشتنِ شعور باشد، اطلاق نمی‌شود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

و در سیاق این دو آیه اشاره‌ای است به اینکه همین جماداتی که در این جهان برای ما دارای حیات به نظر نمی‌رسند—چون آثار حیات در آن‌ها آشکار نیست—در جهانِ آخرت روشن خواهد شد که زنده‌اند و آثار حیاتشان آشکار می‌گردد. و بخشی از سخن در این معنا، پیش از این ذیلِ کلام خدای متعال گذشت که می‌فرماید: «قٰالُوا أَنْطَقَنَا اللّٰهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ» (فصلت: ۲۱؛ گفتند: همان خدایی ما را به سخن درآورد که هر چیزی را گویا کرده است).