تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِكَهَ الَّذِينَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً » إلخ، (و فرشتگانی را که بندگان خدای رحمان‌اند مادینه قرار دادند...). این همان معنای سخنِ آنان است که می‌گفتند: «فرشتگان دختران خدایند». گروه‌هایی از عرب جاهلیت به این عقیده باور داشتند؛ اما دیگر بت‌پرستان، هرچند گاه در میان خدایانشان معبودی مؤنث را مادرِ یک خدا یا دخترِ یک خدا می‌شمردند، ولی نمی‌گفتند که همهٔ فرشتگان مادینه‌اند، چنان‌که از نقلِ این آیهٔ کریمه برمی‌آید.

و توصیف فرشتگان با عبارتِ « اَلَّذِينَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ » (آنان که بندگان خدای رحمان‌اند)، برای رد سخن مشرکان دربارهٔ مادینگیِ فرشتگان است؛ زیرا واژهٔ «عباد» بر مادینه‌ها اطلاق نمی‌شود. البته از این سخن لازم نمی‌آید که فرشتگانْ مذکر باشند، بدان معنا که حیوان به آن متصف می‌شود؛ زیرا نر و ماده بودن در حیوان، از لوازمِ وجود مادیِ اوست که برای زادآوری و تولید مثل مجهز شده است، در حالی که فرشتگان از چنین اموری به دورند.

و سخن خدای متعال که: « أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهٰادَتُهُمْ وَ يُسْئَلُونَ » (آیا هنگام آفرینشِ آنان گواه و حاضر بوده‌اند؟ گواهی‌شان نوشته خواهد شد و بازخواست می‌شوند)، پاسخی است به ادعای آنان مبنی بر مادینگی فرشتگان؛ با این بیان که راهِ آگاهی از چنین امری حس و مشاهده است، در حالی که آنان فرشتگان را ندیده‌اند تا بدان علم یابند، و هنگام آفرینشِ فرشتگان نیز حاضر نبوده‌اند تا این ویژگی را در آنان مشاهده کنند.

بنابراین، جملهٔ « أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ إلخ» استفهام انکاری (پرسشی برای رد و انکار) و هشداری تهدیدآمیز در برابر سخنِ بدون علمِ آنان است؛ یعنی آنان گواه و ناظر بر آفرینشِ فرشتگان نبوده‌اند، و این گواهی در نامه‌های اعمالشان بر ضدِ خودشان ثبت خواهد شد و در روز قیامت دربارهٔ آن بازخواست می‌شوند.