تفسیر آیهٔ ۴۰ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و آیهٔ نخست، یعنی این سخن الهی: « إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيٰاتِنٰا » (همانا کسانی که در آیات ما کج‌روی می‌کنند...) [فصلت: ۴۰]، مانند واسطه‌ای پیونددهنده میان این بخش و بخشِ پیشین از آیات است؛ چراکه این آیه میان این سخن او: « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمّٰا جٰاءَهُمْ » (آنان که به این ذکر چون به‌سویشان آمد کفر ورزیدند...) [فصلت: ۴۱]، و میان فرموده‌اش: « وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاٰ تَسْمَعُوا لِهٰذَا الْقُرْآنِ » (و کافران گفتند: به این قرآن گوش مسپارید...) [فصلت: ۲۶] و این سخن او واقع شده است:

« وَ مِنْ آيٰاتِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهٰارُ » (و از نشانه‌های او شب و روز است...) [فصلت: ۳۷] و ادامهٔ آن.

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيٰاتِنٰا لاٰ يَخْفَوْنَ عَلَيْنٰا » (همانا کسانی که در آیات ما کج‌روی می‌کنند، بر ما پوشیده نیستند)...؛ سیاق این سخن، تهدید است، و متوجه کج‌روان و منحرفانِ این امت است، چنان‌که آیهٔ بعد نیز آن را تأیید می‌کند. و «الحاد» در اصل به معنای انحراف و تمایل [از راستی به کجی] است.

مطلق بودن تعبیر « يُلْحِدُونَ » (کج‌روی می‌کنند) و « آيٰاتِنٰا » (نشانه‌های ما)، هرگونه کج‌روی و انحراف در هر نشانه‌ای را در بر می‌گیرد؛ ازاین‌رو، هم انحراف در نشانه‌های تکوینی (مانند خورشید و ماه و جز آن) را شامل می‌شود که آن‌ها را نشانه‌های خدای سبحان می‌شمارند، اما دوباره به پرستش آن‌ها روی می‌آورند، و هم نشانه‌های وحی و نبوت را در بر می‌گیرد؛ به این صورت که قرآن را افترایی بر خدا و سخنِ بربافتهٔ پیامبر (ص) می‌دانند، یا هنگام تلاوتش سر و صدا و هیاهو به راه می‌اندازند تا قرائتش برهم بخورد و هیچ شنونده‌ای آن را نشنود، یا آن را به رأی خود تفسیر می‌کنند، و یا به انگیزهٔ فتنه‌انگیزی به تأویلِ نادرستِ آن دست می‌زنند. همهٔ این موارد انحراف در نشانه‌های الهی است؛ زیرا آن‌ها را در غیر جایگاه شایسته‌شان نهاده و از جایگاه راستین‌شان منحرف ساخته‌اند.

سخن خداوند: « أَ فَمَنْ يُلْقيٰ فِي النّٰارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيٰامَهِ » (آیا کسی که در آتش افکنده می‌شود بهتر است یا کسی که روز قیامت در امنیت می‌آید؟)، اعلام کیفرِ آنان است؛ یعنی افکنده شدنِ اجباری در آتش در روز قیامت، بدون وجود هیچ‌گونه عامل امان‌بخشی که انتظارش برود؛ مانند شفاعت‌کننده، یاور، یا عذری پذیرفته‌شده؛ ازاین‌رو سرانجامی جز آتش ندارند که در آن افکنده شوند. و ظاهر این است که عبارت « أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيٰامَهِ » (یا کسی که روز قیامت در امنیت می‌آید) برای بیان این نکته است که مردم تنها دو گروهند و گروه سومی وجود ندارد: یا کسی که در ایمان به آیات الهی پایدار و بااستقامت است، یا کسی که در آن‌ها انحراف و کج‌روی پیشه کرده است؛ و از این نکته روشن می‌شود که اهل استقامت در روز قیامت در امنیت کامل خواهند بود.

و سخن خداوند: « اِعْمَلُوا مٰا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » (هر چه می‌خواهید بکنید، همانا او به آنچه انجام می‌دهید بیناست)، تأکید و شدتی در تهدید است.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌عساکر از عکرمه روایت کرده است دربارهٔ این سخن خدای متعال: «أَ فَمَنْ يُلْقَىٰ فِي النّٰارِ» (آیا کسی که در آتش افکنده می‌شود) «خَيْرٌ-أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيٰامَةِ» (بهتر است، یا کسی که روز قیامت آسوده‌خاطر می‌آید؟)

«نزلت في عمار بن ياسر و في أبي جهل»؛ «[این آیه] دربارهٔ عمار بن یاسر و ابوجهل نازل شده است.»

می‌گویم: این روایت را همچنین از چند کتاب از بشر بن تمیم نقل کرده است، و نیز از ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت شده که دربارهٔ آیهٔ: « أَ فَمَنْ يُلْقيٰ فِي النّٰارِ » (آیا کسی که در آتش افکنده می‌شود) گفت: «او ابوجهل بن هشام است»، و دربارهٔ: « أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيٰامَهِ » (یا کسی که روز قیامت با آسودگی می‌آید) گفت: «او ابوبکر صدیق است». البته این روایات از باب تطبیق (بیان مصداق) است.