تفسیر آیهٔ ۷۴ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و اینکه فرمود: « قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا » (گفتند: از پیش ما گم و ناپدید شدند)، یعنی از چشم ما پنهان گشتند؛ برگرفته از این سخن عرب که می‌گوید: «ضلت الدابة» (چهارپا گم شد)، آن‌گاه که ناپدید شود و جایش دانسته نباشد. و این پاسخ آنان است به آنچه به ایشان گفته شد که: معبودانی که جز خدا شریک می‌ساختید کجایند؟

و اینکه فرمود: « بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً » (بلکه ما پیش‌تر هیچ‌چیز را نمی‌خواندیم)، عدول و بازگشتِ آنان از پاسخ نخست است؛ زیرا بر آنان آشکار می‌شود معبودانی که شریک خدا می‌پنداشتند، جز نام‌هایی بی‌مسمّا و مفاهیمی بی‌مصداق نبودند، و پرستش آن‌ها نیز جز بیهوده‌کاری نبوده است. از این رو به‌کلی انکار می‌کنند که چیزی را می‌پرستیده‌اند. خدای متعال می‌فرماید: «فَزَيَّلْنٰا بَيْنَهُمْ» (پس میانشان جدایی افکندیم؛ یونس: ۲۸) و می‌فرماید: «لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ مٰا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ» (پیوند میانتان گسسته شد و آنچه می‌پنداشتید از دستتان رفت؛ انعام: ۹۴).

و گفته شده است: این ادعا از دروغ‌گویی‌های آنان در روز قیامت است، همانند این کلام الهی: «وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا كُنّٰا مُشْرِكِينَ» (سوگند به خدا، پروردگارمان، که ما هرگز مشرک نبودیم). (انعام: ۲۳).

و اینکه فرمود: « كَذٰلِكَ يُضِلُّ اللّٰهُ الْكٰافِرِينَ » (خداوند کافران را این‌گونه گمراه می‌سازد)، یعنی گمراه‌کردن کافران—که پوشانندگان حق‌اند—از سوی خدای متعال، شبیه به همین گمراهی است؛ به این صورت که باطل را حق می‌بینند و بدان رو می‌آورند، سپس پس از تباه شدن تلاششان برایشان آشکار می‌شود که آن معبودان جز باطلی در چهرهٔ حق و سرابی در سیمای حقیقت نبوده‌اند.

و معنای آیه بر پایهٔ وجه دوم—یعنی اینکه سخنشان: « بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً » (بلکه ما پیش‌تر هیچ‌چیز را نمی‌خواندیم) دروغی از سوی آنان باشد—چنین است: خداوند کافران را همانند این گمراهی سرگردان می‌سازد، به گونه‌ای که کارشان به دروغ‌گویی می‌انجامد، در حالی که خود می‌دانند دروغ‌گویی در آنجا سودی نخواهد داشت.

این جمله به بیان‌های دیگری نیز که هم‌معنا و نزدیک به آنچه یاد کردیم هستند، تفسیر شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۳ و ۷۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مٰا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ قٰالُوا ضَلُّوا عَنّٰا » (سپس به آنان گفته شد: آن معبودانی که جز خدا شریک قرار می‌دادید کجایند؟ گفتند: از پیش ما گم و ناپدید شدند) تا پایان آیه. یعنی در حالی که میان کشیده‌شدن بر چهره و افروخته‌شدن در آتش دست‌وپا می‌زنند، به آنان گفته می‌شود: آن شریکانی که جز خدا می‌پرستیدید کجایند تا با رهانیدنتان از این عذاب یاری‌تان کنند، یا همان‌گونه که می‌پنداشتید در برابر پرستشتان شفاعتتان کنند؟