تفسیر آیهٔ ۳۰ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً» تا آخر آیه (و هر کس از روی تجاوز و ستم چنان کند...). «عدوان» به معنای مطلقِ تجاوز و از حد گذشتن است، خواه جایز و پسندیده باشد و خواه ممنوع و نکوهیده؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَي الظّٰالِمِينَ» (پس هیچ تعدی و مجازاتی نیست مگر بر ستمکاران؛ بقره: ۱۹۳) و نیز می‌فرماید: «وَ تَعٰاوَنُوا عَلَي الْبِرِّ وَ التَّقْويٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَي الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ» (و در نیکوکاری و پرهیزگاری همیاری کنید و در گناه و تجاوز همکاری مکنید؛ مائده: ۲). از این رو، کاربرد واژهٔ «عدوان» گسترده‌تر از «ظلم» است؛ و معنای آن در این آیه، پای فراتر نهادن از حد و مرزهایی است که خداوند متعال معین فرموده است. «اصلاء» به آتش نیز به معنای سوزاندن با آن است.

و در این آیه، از جهت دربرداشتن تعبیر «ذٰلِكَ» (آن)، التفاتی (تغییر جهت و شیوهٔ سخن) از خطاب به مؤمنان صورت گرفته است؛ به این صورت که روی سخن به پیامبر خدا (ص) برگشته است تا اشاره‌ای باشد به اینکه هر کس از آنان دست به چنین کاری بزند—با اینکه آنان یک تنِ واحدند و برای یک تنِ واحد سزاوار نیست که نابودی خویش را بخواهد—دیگر از مؤمنان نیست. از این رو در بیان کیفرِ او، مؤمنان طرفِ خطاب قرار نمی‌گیرند، بلکه در این باره تنها پیامبر مخاطب است که در امورِ مؤمنان و غیر آنان طرفِ سخن واقع می‌شود. به همین سبب، سخن بر پایهٔ عموم بنا شده و فرموده است: «و هر کس از روی تجاوز و ستم چنان کند، به زودی او را به آتشی درمی‌آوریم»، و نفرموده است: «و هر کس از شما چنان کند».

پایانهٔ آیه، یعنی عبارت «وَ كٰانَ ذٰلِكَ عَلَي اللّٰهِ يَسِيراً» (و این کار بر خدا آسان است)، تأیید می‌کند که مشارالیه در «ذٰلِكَ» (آن)، همان نهی از قتل نفس است؛ با این مبنا که جملهٔ «إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ بِكُمْ رَحِيماً» (همانا خداوند همواره به شما مهربان است) تنها ناظر به بیان علتِ نهی از قتل نفس باشد؛ زیرا میان پایانهٔ این دو آیه تناسبِ کاملی برقرار است. چرا که ظاهر این است که معنا چنین باشد: خدای متعال تنها از روی مهربانی و دلسوزی به شما، از کشتنِ خود و یکدیگر نهیتان می‌فرماید، وگرنه کیفر دادنِ کسی که دست به قتل نفس بزند با درآوردنش به دوزخ، برای خداوند آسان است و هیچ دشواری ندارد. با این حال، بازگشت تعلیل (علت‌آوری) و همچنین تهدید به هر دو فراز در آیهٔ نخست—یعنی نهی از خوردن مال به باطل و نهی از قتل نفس—نیز بی‌اشکال است.

اما سخن برخی که گفته‌اند: علت‌آوری و تهدید، یا فقط تهدید، به همهٔ منهیاتِ یادشده از ابتدای سوره تا این آیه بازمی‌گردد؛ و نیز سخن گروهی دیگر که گفته‌اند: «ذٰلِكَ» (آن) اشاره به همهٔ منهیاتی است که از آیهٔ «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسٰاءَ كَرْهاً» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، برای شما حلال نیست که زنان را به اکراه به ارث برید؛ نساء: ۱۹) تا اینجا ذکر شده است، به این دلیل که برای منهیاتِ موجود در این آیات کیفری بیان نشده است؛ هیچ دلیلی بر درستی و اعتبار آن‌ها وجود ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۹ و ۳۰ با هم

تغییر سیاق به‌ویژه در عبارت «فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَاراً» (به‌زودی او را در آتشی درمی‌آوریم) از سیاق غایبِ موجود در «إِنَّ اللّٰهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيماً» (همانا خدا همواره با شما مهربان است) به سیاق متکلم، به پیروی از التفات (چرخش کلام) در واژهٔ «ذٰلِكَ» از خطاب به مؤمنان به خطاب به پیامبر است؛ سپس بازگشت دوباره به سیاق غایب در عبارت «وَ كَانَ ذٰلِكَ عَلَى اللّٰهِ يَسِيراً» (و این کار بر خدا آسان است)، اشاره‌ای به علّتِ آن دارد؛ یعنی این کار بر او آسان است، زیرا او «الله» است که نامش گرامی و والاست.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۹ و ۳۰ با هم

و در کتاب «من لا یحضره الفقیه»، امام صادق (ع) فرمود: «مَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ مُتَعَمِّداً فَهُوَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً فِيهَا» (هر کس عمداً خود را بکشد، در آتش دوزخ خواهد بود و در آن جاودانه می‌ماند)؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللّٰهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيماً - وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ عُدْوَاناً وَ ظُلْماً - فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَاراً وَ كَانَ ذٰلِكَ عَلَى اللّٰهِ يَسِيراً» (و خودتان را مکشید، همانا خدا همواره با شما مهربان است. و هر کس از روی تجاوز و ستم چنین کند، پس به‌زودی او را در آتشی درمی‌آوریم، و این کار بر خدا آسان است).

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات معنای سخن خدا: «وَ لَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ» (و خود را مکشید) تا پایان آیه را گسترش می‌دهند، همان‌گونه که ما در مطالب گذشته برداشت کردیم؛ و در معنای آنچه گذشت، روایات دیگری نیز وجود دارد.