تفسیر آیهٔ ۱۴۹ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَفُوًّا قَدِيراً» (اگر کار نیکی را آشکار کنید یا آن را پنهان دارید، یا از بدی درگذرید، بی‌تردید خداوند همواره بخشایندهٔ تواناست). این آیه با آیهٔ پیشین پیوند دارد؛ زیرا هم شامل آشکار ساختن گفتار نیک به نشانهٔ سپاسگزاری از نعمتی است که بخشنده‌ای به انسان داده است، و هم گذشت از بدی و ستم را در بر می‌گیرد تا انسان علیه ستمگر به سخن ناپسند زبان نگشاید.

بنابراین «آشکار ساختن خیر» به معنای نمایاندن آن است؛ چه در عمل باشد—مانند آشکارا انفاق کردن به نیازمند واقعی و هر کار نیک دیگر، تا سبب اعتلای نام دین و تشویق مردم به نیکی شود—و چه در گفتار باشد، مانند سپاسگزاری آشکار از نعمت‌بخش و یاد کردن او به نیکی، از آن رو که نشانهٔ قدردانی شایسته و مایهٔ دلگرمی اهل احسان است.

و مقصود از «پنهان داشتن خیر» در اصلْ پنهان کردن کارهای نیک است تا از خودنمایی (ریا) دورتر و به اخلاص نزدیک‌تر باشد؛ چنان‌که فرمود: « إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ فَنِعِمّٰا هِيَ وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرٰاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ يُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئٰاتِكُمْ» (بقره: ۲۷۱؛ اگر صدقات را آشکار کنید چه نیکوست، و اگر آن‌ها را پنهان دارید و به تهیدستان بدهید برای شما بهتر است و گناهانتان را می‌زداید).

و «گذشت از بدی»، پرده‌پوشی بر آن است؛ در گفتار به این صورت است که از ستمِ ستمگرش سخن نگوید، آبرویش را نزد مردم نبرد و بر سرِ او به بدی فریاد نزند؛ و در کردار به این است که بدیِ او را با رفتاری مشابه پاسخ ندهد و از او انتقام نگیرد، حتی در مواردی که حقِ تلافی دارد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « فَمَنِ اعْتَديٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَديٰ عَلَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ» (بقره: ۱۹۴؛ پس هر کس بر شما تعدی کرد، همانند دست‌درازیِ او بر وی تعدی کنید و از خدا پروا بدارید).

و کلام پروردگار: «فَإِنَّ اللّٰهَ كٰانَ عَفُوًّا قَدِيراً» (زیرا خداوند همواره بخشایندهٔ تواناست)، سبب و علتی است که به‌جای مسبَّب (نتیجه و پاداش) نشسته است؛ و معنای نهفته‌اش این است: «اگر از بدی درگذرید، بی‌تردید به صفتی از صفات کمال الهی آراسته شده‌اید—که همانا بخشش در عین توانمندی است—زیرا خداوند با وجود قدرتش، بسیار بخشاینده است». بنابراین، این بخش از آیه پاداشی متناسب با برخی از شروط یادشده (یعنی گذشت از بدی) است. اما آشکار ساختن خیر و پنهان داشتن آن—یعنی نیکی کردن در هر حال—آن نیز از صفات خدای متعال است از آن جهت که او الله است، و چه بسا سیاق کلام به این نکته نیز اشاره داشته باشد.