تفسیر آیهٔ ۲۷۱ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقٰاتِ فَنِعِمّٰا هِیَ «إلخ»» (اگر صدقه‌ها را آشکار کنید، چه نیکوست...؛ بقره: ۲۷۱). «إبداء» به معنای آشکار ساختن است و «صدقات» جمعِ «صدقه» است، و آن بر مطلقِ انفاق در راه خدا اطلاق می‌شود؛ چه واجب باشد و چه مستحب، هرچند گاه گفته می‌شود که اصل در معنای آن، انفاقِ مستحب است.

خدای پاک و منزه هر دو سوی این تقسیم (آشکار کردن و پنهان داشتن صدقه) را ستوده است؛ زیرا هر یک از این دو حالت آثاری شایسته دارد: آشکار ساختن صدقه دعوتی عملی به کار نیک، تشویقی برای مردم به بخشش و انفاق، و مایهٔ دلگرمی و آرامش خاطرِ فقیران و بینوایان است؛ چراکه می‌بینند در جامعه انسان‌هایی مهربان با حالِ آنان هستند و اموالی برای برطرف کردن نیازهایشان نهاده شده و برای روز سختی‌شان ذخیره گشته است؛ از این رو به زدودن یأس و ناامیدی از دل‌هایشان، پدید آمدن نشاط در کارهایشان، و باور به پیوند و یگانگیِ کار و تلاش میان خود و توانگران ثروتمند می‌انجامد، و در این امر سراسر خیر نهفته است. اما پنهان داشتن صدقه از خودنمایی (ریا)، منت‌گذاری و آزاررسانی دورتر است؛ و در آن، حفظ جان و آبروی نیازمندان از خواری و ذلت، پاسداری از آبروی آنان در برابر سبک شمردن، و نگهبانی از کرامت ظاهری‌شان وجود دارد؛ بنابراین صدقهٔ آشکار پرثمرتر و پربازده‌تر است و صدقهٔ پنهان پاک‌تر و خالص‌تر.

و از آنجا که اساس دین بر پایهٔ اخلاص نهاده شده و عمل هر اندازه به اخلاص نزدیک‌تر باشد، به فضیلت نزدیک‌تر است، خدای پاک و منزه جانب صدقهٔ پنهان را برتری بخشید و فرمود: «وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُعْطُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ» (و اگر آن را پنهان دارید و به نیازمندان بدهید، برای شما بهتر است)؛ زیرا واژهٔ «خیر» اسم تفضیل (نشان‌دهندهٔ برتری) است، و خدای متعال به کارهای بندگانش آگاه است و در بازشناختن خیر از غیر آن دچار خطا نمی‌شود؛ و این همان سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ» (و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است).

بحث روایی

و در «کافی»، از امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای عزوجل: «وَ إِنْ تُخْفُوهٰا وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَرٰاءَ- فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ» (بقره: ۲۷۱: و اگر آن را پنهان دارید و به نیازمندان بدهید، برای شما بهتر است) روایت شده که فرمود: «هي سوى الزكاة، إن الزكاة علانية غير سر»؛ «این [صدقهٔ پنهانی، صدقه‌ای] غیر از زکاتِ [واجب] است؛ چراکه زکاتْ آشکار داده می‌شود نه پنهان».

و در همان کتاب، از آن حضرت (ع) روایت شده است: «كل ما فرض الله عليك- فإعلانه أفضل من إسراره- وما كان تطوعا فإسراره أفضل من إعلانه»؛ «هر آنچه را خداوند بر تو واجب ساخته است، آشکارا به جای آوردنش برتر از پنهان داشتنش است؛ و هر عبادتی که مستحب باشد، پنهان داشتنش برتر از آشکار ساختنِ آن است».

می‌گویم: در معنای این دو حدیث، احادیث دیگری نیز وارد شده است و پیش از این نکاتی گذشت که معنای آن‌ها را روشن می‌سازد.