تفسیر آیهٔ ۲۷۰ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُهُ» (و هر مالی را که انفاق کرده‌اید یا هر نذری را که بسته‌اید، بی‌گمان خدا آن را می‌داند)؛ یعنی آنچه را از بخشش مال که خدای پاک و منزه شما را بدان فراخوانده، یا خودتان با نذر کردن بر خویشتن واجب ساخته‌اید، بر خدا پوشیده نیست؛ او فرمان‌بردار را پاداش می‌دهد و ستمکار را مؤاخذه می‌کند. پس در این سخن اشاره‌ای به تهدید هست، و این مطلب را کلام دیگر خدای متعال تأکید می‌کند که می‌فرماید: «وَ مٰا لِلظّٰالِمِينَ مِنْ أَنْصٰارٍ» (و برای ستمکاران هیچ یاوری نیست).

در این جمله، یعنی سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ مٰا لِلظّٰالِمِينَ مِنْ أَنْصٰارٍ» (و برای ستمکاران هیچ یاوری نیست)، چند دلالت است؛ نخست اینکه مراد از ظلم در اینجا، ستم بر بینوایان و مسکینان با خودداری از انفاق به آنان و دریغ داشتنِ حقوق مالی ایشان است، نه ظلم به معنای مطلقِ گناه؛ زیرا در گناه به معنای عام، یاری‌دهنده‌ها و پوشاننده‌ها (کفاره‌ها) و شفاعت‌کنندگانی وجود دارد؛ همچون توبه، دوری از گناهان کبیره، و شفاعت‌کنندگانِ روز قیامت، در صورتی که آن گناه از حقوق الهی باشد. خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَهِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً -إلي أن قال:- وَ أَنِيبُوا إِليٰ رَبِّكُمْ:» (زمر: ۵۴؛ «از رحمت خدا نومید نشوید که خدا همهٔ گناهان را می‌آمرزد... و به سوی پروردگارتان بازگردید»)، و خدای متعال می‌فرماید: «إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ:» (نساء: ۳۱؛ «اگر از گناهان بزرگی که از آن‌ها نهی می‌شوید دوری گزینید، بدی‌هایتان را از شما می‌پوشانیم و می‌بخشاییم»)، و خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ يَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضيٰ:» (انبیاء: ۲۸؛ «و شفاعت نمی‌کنند مگر برای کسی که خدا بپسندد»). از اینجا روشن می‌شود چرا واژهٔ «انصار» (یاوران) به صیغهٔ جمع آمده است؛ زیرا در موردِ گناه به معنای عام، یاورانِ متعددی وجود دارند.

دوم اینکه این ستم، یعنی خودداری از انفاق، کفاره نمی‌پذیرد؛ در صورتی که اگر از گناهان کوچک (صغیره) می‌بود، کفاره را می‌پذیرفت؛ بنابراین از گناهان کبیره است، و توبه نیز در آن پذیرفته نمی‌شود، و آنچه در پی می‌آید تأییدکنندهٔ همین نکته است.

بحث روایی

می‌گویم: دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ مٰا أَنْفَقْتُمْ...» (بقره: ۲۷۰)، در خصوص صدقه، نذر و ستم، روایت‌های فراوانی هست که اگر خدا بخواهد، آن‌ها را در جایگاه‌های مناسبِ خود خواهیم آورد.