تفسیر آیهٔ ۱۴۶ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِلاَّ الَّذِينَ تٰابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللّٰهِ وَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلّٰهِ» (مگر کسانی که توبه کردند و [کردار و روان خود را] اصلاح نمودند و به خدا چنگ زدند و دین خویش را برای خدا خالص گردانیدند)؛ این جمله، استثنایی است از آن هشداری که دربارهٔ منافقان با این سخن بیان شد: « إِنَّ الْمُنٰافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ» (نساء: ۱۴۵؛ بی‌گمان منافقان در پایین‌ترین طبقه از آتش هستند...)، و لازمهٔ این استثنا آن است که چنین کسانی از گروه منافقان بیرون روند و به صف مؤمنان بپیوندند. از همین رو، خداوند در پی این استثنا، همراه بودنِ آنان با مؤمنان را یادآور شد و پاداش همهٔ مؤمنان را برشمرد و فرمود: «فَأُولٰئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَ سَوْفَ يُؤْتِ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً» (نساء: ۱۴۶؛ پس آنان با مؤمنان خواهند بود و خدا به زودی به مؤمنان پاداشی بزرگ خواهد داد).

خداوند این کسانی را که از میان منافقان استثنا کرده، با ویژگی‌هایی متعدد و دشوار توصیف فرموده است که ریشه‌ها و رگه‌های نفاق جز با آن‌ها ریشه‌کن نمی‌شود: نخست توبه را یاد کرده که همان بازگشت به سوی خدای متعال است؛ و صِرفِ بازگشت و توبه به‌تنهایی سودی نمی‌بخشد مگر آنکه هر تباهیِ پدیدآمده در روان و کردارشان را اصلاح کنند، و این اصلاح نیز سودبخش نخواهد افتاد، مگر آنکه به خدا چنگ زنند؛ یعنی از کتاب او و سنت پیامبرش (ص) پیروی کنند، زیرا هیچ راهی به سوی خدا جز آنچه خود معین فرموده وجود ندارد و هر چه جز آن باشد، راه شیطان است.

و چنگ‌زدنِ یادشده نیز سودی نمی‌بخشد مگر زمانی که دین خود را — که چنگ‌زدن در چارچوب آن روی می‌دهد — برای خدا خالص گردانند؛ چرا که شرک، ستمی است که از آن گذشت نمی‌شود و آمرزیده نخواهد شد. پس هرگاه به سوی خدا توبه کنند، هر تباهیِ خود را اصلاح نمایند، به خدا تمسک جویند و دین خویش را برای خدا خالص سازند، در آن هنگام مؤمنانی خواهند بود که ایمانشان به هیچ شرکی آلوده نیست؛ از این رو از نفاق در امان می‌مانند و راه می‌یابند. خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمٰانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ» (انعام: ۸۲؛ کسانی که ایمان آوردند و ایمان خود را با هیچ ستمی [شرکی] نیامیختند، ایمنی برای آنان است و ایشان راه‌یافتگانند).

از سیاق آیه برمی‌آید که مراد از مؤمنان، مؤمنانِ ناب و پاک‌باخته در ایمانند؛ و خدای متعال آنان را چنین شناسانده که کسانی‌اند که توبه کرده، اصلاح نموده، به خدا چنگ زده و دینشان را برای خدا خالص ساخته‌اند. این ویژگی‌ها دربردارندهٔ جزئیاتِ تمام آن صفات و ویژگی‌هایی است که خدای متعال در کتابش برای مؤمنان برشمرده است؛ مانند این سخن خدای متعال: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاٰتِهِمْ خٰاشِعُونَ وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» (مؤمنان قطعاً رستگار شدند؛ همان کسانی که در نمازشان فروتنند، و کسانی که از بیهودگی روی‌گردانند...) تا آخر آیات (مؤمنون: ۱-۳)، و کلام دیگر خدای متعال: «وَ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَي الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً وَ الَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِيٰاماً» (و بندگانِ خدای رحمان کسانی‌اند که بر زمین فروتنانه راه می‌روند، و هرگاه نادانان با آنان سخن گویند پاسخی مسالمت‌آمیز می‌دهند، و کسانی‌اند که شب را برای پروردگارشان با سجده و قیام سپری می‌کنند...) تا پایان آیات (فرقان: ۶۳-۶۴).

و سخن دیگر خدای متعال که می‌فرماید: «فَلاٰ وَ رَبِّكَ لاٰ يُؤْمِنُونَ حَتّٰي يُحَكِّمُوكَ فِيمٰا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاٰ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّٰا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً» (نساء: ۶۵): «نه، سوگند به پروردگارت که ایمان نمی‌آورند مگر آنکه تو را در اختلافات میان خود داور کنند، سپس از داوری‌ات در دل‌های خود هیچ تنگی و ناخشنودی نیابند و کاملاً تسلیم شوند».

بنابراین، مقصود قرآن از «مؤمنان»، هرگاه این واژه به‌طور مطلق و بدون نشانه‌ای برخلاف آن به کار رود، همین است.

و خدای متعال فرموده است: « فَأُولٰئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ» (پس آنان همراه مؤمنانند) و نفرمود: «فأولئك من المؤمنين» (پس آنان از مؤمنانند)؛ چرا که آنان با نخستین مرتبهٔ تحقق این ویژگی‌ها در وجودشان به مؤمنان می‌پیوندند، ولی تا زمانی که این اوصاف در وجودشان پایدار و ماندگار نشود از خودِ مؤمنان نخواهند بود؛ پس این نکته را دریاب.

بحث روایی

و در همان کتاب، ابن‌ابی‌شیبه، مروزی در «زوائد الزهد» و ابوالشیخ بن حبّان از مکحول روایت کرده‌اند که گفت: به من رسیده است که پیامبر (ص) فرمود: «ما أخلص عبد لله أربعين صباحا-إلا ظهرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه» (هیچ بنده‌ای چهل بامداد خود را برای خدا خالص نکرد، مگر آنکه چشمه‌های حکمت از قلبش بر زبانش جاری شد).

می‌گویم: این روایت از احادیث مشهور است و با همین لفظ یا با معنای آن، از راه‌های دیگری نیز روایت شده است.

و در همان کتاب، حکیم تِرمِذی در «نوادر الاصول» از زید بن ارقم روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «من قال لا إله إلا الله مخلصا دخل الجنة،قيل:يا رسول الله و ما إخلاصها؟ قال:أن تحجزه عن المحارم» (هر کس خالصانه «لا إله إلا الله» بگوید وارد بهشت می‌شود. عرض شد: ای پیامبر خدا، اخلاصِ آن چیست؟ فرمود: اینکه او را از گناهان و حرام‌ها بازدارد).

می‌گویم: این روایت از نظر معنا مستفیض است (راویانِ فراوان دارد) و با راه‌های گوناگون در جوامع روایی اهل‌سنت و شیعه از پیامبر و امامانِ اهل‌بیت (ع) روایت شده است؛ و ما ان‌شاءالله تعالی بخش عمدهٔ الفاظ نقل‌شده‌اش را در جای مناسب خود خواهیم آورد.