تفسیر آیهٔ ۱۴۱ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كٰانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ» (همان کسانی که پیوسته در کمین و منتظر پیشامدی برای شما هستند؛ پس اگر گشایش و پیروزی‌ای از جانب خدا نصیبتان شود...)؛ واژهٔ «تربّص» به معنای انتظار کشیدن است،

و «استحواذ» به معنای چیره شدن و غلبه یافتن است. این کلام وصف دیگری از این منافقان است؛ چراکه آنان رابطه و اتصال خود را با هر دو گروهِ مؤمنان و کافران حفظ می‌کردند تا از هر دو دسته بهره‌کشی کنند و از هر طرف که بخت یارش بود سود ببرند. اگر برای مؤمنان فتح و پیروزی‌ای حاصل می‌شد، می‌گفتند: «مگر ما با شما نبودیم؟ پس باید سهمی از آنچه به شما رسیده، مانند غنیمت و امثال آن، برای ما باشد»؛ و اگر برای کافران بهره‌ای از غلبه پیش می‌آمد، می‌گفتند: «آیا ما بر شما دست بالا و چیرگی نداشتیم و با این حال شما را از گزند مؤمنان حفظ نکردیم؟»؛ یعنی مانع شدیم از اینکه به آنچه مؤمنان باور دارند ایمان بیاورید و به صف آنان بپیوندید؛ پس یا باید سهمی از این بهره‌ای که به دست آورده‌اید به ما اختصاص دهید، یا اینکه بر شما منّت داریم؛ زیرا ما این بخت و پیروزی را به سوی شما کشاندیم.

گفته‌اند: آنچه نصیب مؤمنان می‌شود با واژهٔ «فتح» بیان شده، زیرا این همان پیروزیِ وعده‌داده‌شده به آنان است؛ اما آنچه برای کافران پیش می‌آید «نصیب» (بهره‌ای ناچیز) تعبیر شده تا بی‌ارزش و خوار نشان داده شود، چراکه پس از وعدهٔ قطعی خدا به مؤمنان مبنی بر پیروزی و اینکه او ولیّ و سرپرستِ ایشان است، پیشامد کافران اعتباری ندارد و به حساب نمی‌آید؛ و شاید به همین سبب بوده که «فتح» به خدا نسبت داده شده («فَتْحٌ مِنَ اللّٰهِ»)، ولی «نصیب» به خدا منسوب نگشته است.

خدای متعال می‌فرماید: «فَاللّٰهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْكٰافِرِينَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً» (پس خدا روز قیامت میان شما داوری می‌کند و هرگز خدا برای کافران راه سلطه‌ای بر مؤمنان قرار نخواهد داد). مخاطب این سخن مؤمنان‌اند، هرچند به همهٔ منافقان و کافران نیز سرایت می‌کند (شامل همهٔ آنان هم می‌شود). و اما سخن او که می‌فرماید: « وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّٰهُ»، معنایش این است که در آن روز، داوری به سود مؤمنان و بر ضد کافران خواهد بود و این امر هرگز دگرگون نخواهد شد؛ و در این بیان، ناامید ساختن منافقان نهفته است، یعنی این منافقان باید نومید شوند، چرا که غلبه و پیروزی در آخرت از آنِ مؤمنان بر کافران است.

و ممکن است نفیِ سبیل (نفی هرگونه راه تسلط) فراگیرتر و شامل هر دو نشئهٔ دنیا و آخرت باشد؛ زیرا مؤمنان تا زمانی که به لوازم ایمان خویش پایبند باشند، همواره به اذن خدا پیروزند. خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» (و سستی نورزید و اندوهگین نشوید که اگر مؤمن باشید، شما برترید؛ آل عمران: ۱۳۹).

بحث روایی

و در کتاب «عیون اخبار الرضا» به سند خود از اباصلت هروی روایت کرده که از امام رضا (ع) دربارهٔ سخن خدای جل‌جلاله: «وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْكٰافِرِينَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً» (نساء: ۱۴۱) [و خدا هرگز برای کافران بر ضد مؤمنان راهی قرار نخواهد داد] نقل نموده که فرمود: «فإنه يقول: و لن يجعل الله للكافرين على المؤمنين حجة، و لقد أخبر الله تعالى عن كفار قتلوا نبيهم بغير الحق-و مع قتلهم إياهم لم يجعل الله لهم على أنبيائه سبيلا»؛ خداوند می‌فرماید: خدا هرگز برای کافران بر ضد مؤمنان حجتی (دلیل و برهانی) قرار نمی‌دهد؛ و به‌راستی خدای متعال از کافرانی خبر داده است که پیامبرشان را به‌ناحق کشتند، و با اینکه آنان را کشتند، خدا هیچ راهی (از نظر دلیل و حجت) برایشان بر پیامبرانش قرار نداد.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌جریر از علی (ع) روایت کرده است:

«وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْكٰافِرِينَ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً» (نساء: ۱۴۱) [و خدا هرگز برای کافران بر ضد مؤمنان راهی قرار نمی‌دهد]—

فرمود: «في الآخرة»؛ [این امر] در آخرت است.

می‌گویم: پیش‌تر گذشت که ظاهر سیاق، آخرت است؛ و اگر با در نظر گرفتن این جمله به‌تنهایی، آن را به غیر آخرت نیز تعمیم دهیم، حجت (دلیل و برهان حقانیت) در دنیا را هم دربرمی‌گیرد.