تفسیر آیهٔ ۱۱۱ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

آیهٔ دوم به انسان یادآور می‌شود گناهی که مرتکب می‌شود، تنها به زیانِ جانِ خویش مرتکب می‌شود و هرگز چنان نیست که بتواند از او فراتر رود و با تهمت زدن یا افترا بستن و مانند آن، دامنگیر دیگری شود.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّمٰا يَكْسِبُهُ عَليٰ نَفْسِهِ وَ كٰانَ اللّٰهُ عَلِيماً حَكِيماً» (و هر کس گناهی مرتکب شود، تنها به زیان خود مرتکب شده است، و خدا همواره دانای سنجیده‌کار است). پیش‌تر گذشت که این آیه از نظر مضمون به آیهٔ بعد پیوسته است که به انداختن خطا و گناه بر دوش دیگری می‌پردازد؛ ازاین‌رو این آیه همانند مقدمه‌ای برای آن است. بر این پایه، سخن الهی: «فَإِنَّمٰا يَكْسِبُهُ عَليٰ نَفْسِهِ» (تنها آن را به زیان خود مرتکب می‌شود) برای قصر تعیین (منحصر کردن پیامد گناه به خود گناهکار نه دیگری) آمده است؛ و در این آیه پندی است برای کسی که مرتکب گناه می‌شود و سپس آن را به گردن بی‌گناه دیگری می‌اندازد. و معنای آیه ــ و خدا داناتر است ــ این است که: بر هر کس گناهی مرتکب می‌شود واجب است یادآور شود گناهی که می‌اندوزد، تنها به زیان خود می‌اندوزد نه به زیان دیگری، و این خودِ اوست که آن را انجام داده نه دیگری، هرچند آن را به دیگری نسبت دهد یا دیگری به او متعهد شده باشد که بار گناهش را به دوش بکشد؛ و خدا داناست و می‌داند این گناه کارِ همین مرتکب است و او خود آن را به جا آورده، نه فرد دیگری که گناه به گردنش انداخته شده است؛ و حکیم است و به خاطر گناه، جز گناهکارش را مؤاخذه نمی‌کند، و به خاطر هیچ بار گناهی، جز بردارندهٔ آن را بازخواست نمی‌نماید؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « لَهٰا مٰا كَسَبَتْ وَ عَلَيْهٰا مَا اكْتَسَبَتْ» (بقره: ۲۸۶: هر کس هر نیکی به دست آورده به سود او، و هر بدی اندوخته به زیان اوست)، و می‌فرماید: « وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَهٌ وِزْرَ أُخْريٰ» (انعام: ۱۶۴: و هیچ بردارنده‌ای بار گناه دیگری را برنمی‌دارد)، و نیز فرموده است:

«وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِيلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰايٰاكُمْ وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِينَ مِنْ خَطٰايٰاهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِنَّهُمْ لَكٰاذِبُونَ» (عنکبوت: ۱۲: «و کسانی که کافر شدند به کسانی که ایمان آوردند گفتند: راه ما را پیروی کنید و ما خطاهای شما را برمی‌داریم؛ در حالی که آنان هرگز بردارندهٔ چیزی از خطاهای ایشان نیستند، بی‌گمان آنان دروغگویند»).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۱۰ تا ۱۱۲ با هم

این آیه و دو آیهٔ پس از آن، همگی کلامی هستند که در پیِ یک هدفِ یگانه آمده‌اند، و آن بیانِ حقیقتِ گناهی است که انسان با کردارش مرتکب می‌شود؛ به‌گونه‌ای که هر یک از این سه آیه عهده‌دار بیانِ جنبه‌ای از جنبه‌های آن است: آیهٔ نخست روشن می‌سازد معصیتی که انسان مرتکب می‌شود و جانش پیامدِ آن را می‌چشد و در کارنامهٔ اعمالش ثبت می‌گردد، بنده این فرصت را دارد که از آن به درگاه خدا توبه کند و از او آمرزش بخواهد؛ که اگر چنین کند، خدا را بسیار آمرزنده و مهربان خواهد یافت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱۰ تا ۱۱۴ با هم

—تا این سخن خدا: «ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللّٰهَ يَجِدِ اللّٰهَ غَفُوراً رَحِيماً» (نساء: ۱۱۰؛ سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد یافت)— یعنی «أي إنهم لو استغفروا الله لغفر لهم» (اگر آنان از خدا طلب آمرزش می‌کردند، قطعاً آنان را می‌آمرزید)— «وَ مَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً-» تا این سخن که: «فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِيناً-» (… ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۰۵ تا ۱۱۶ با هم

می‌گویم: این مضمون از طریق‌های دیگری نیز روایت شده است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۰۵، ۱۰۶، ۱۰۹، ۱۱۰، ۱۱۱، ۱۱۲، ۱۱۳، ۱۱۴ و ۱۱۵ با هم

پس خداوند در این باره او را سرزنش و عتاب کرد و فرمود: «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ الْكِتٰابَ بِالْحَقِّ-لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاكَ اللّٰهُ وَ لٰا تَكُنْ لِلْخٰائِنِينَ خَصِيماً- وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ-» (نساء: ۱۰۵-۱۰۶؛ ما کتاب را به حق بر تو نازل کردیم تا میان مردم بدانچه خدا به تو نمایانده داوری کنی، و… ادامه در متن کامل