تفسیر آیهٔ ۱۶۴ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

برهان از راه آغاز آفرینش همان است که در این سخن آمده: « أَ غَيْرَ اللّٰهِ أَبْغِي رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ » («آیا جز خدا پروردگاری بجویم در حالی که او پروردگار همه چیز است؟»)؛ و روشن است که چون او پروردگار همه چیز باشد، همه چیز پرورده و مملوک او خواهد بود؛ بنابراین هیچ پروردگار دیگری به‌طور مطلق وجود ندارد که سزاوار پرستش باشد.

و برهان از راه بازگشت (معاد) چیزی است که این سخن الهی دربردارد: « وَ لاٰ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَيْهٰا » («و هیچ‌کس کاری انجام نمی‌دهد مگر به زیان خود او») تا پایان آیه؛ بدین معنا که هیچ کسی کاری انجام نمی‌دهد و چیزی به دست نمی‌آورد مگر آنکه بار آن بر دوش خود او نهاده می‌شود، و هیچ بردارندهٔ باری، بار دیگری را برنمی‌دارد تا دستاوردِ گناه‌آلود یک نفر بر دوش دیگری گذاشته شود؛ سپس بازگشت همه به سوی خداست و پاداش و کیفر از سوی او با آشکار ساختن حقایق اعمال بندگان انجام می‌پذیرد. و چون از جزا و پاداش گریزی نیست و او یگانه مالکِ روز جزا است، پس پرستش تنها برای او معیّن و واجب می‌شود، نه دیگری که مالک هیچ چیزی نیست.

با آنچه گذشت روشن شد که مجموع این دو جمله: « وَ لاٰ تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاّٰ عَلَيْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَهٌ وِزْرَ أُخْريٰ » برای بیان یک معنا آورده شده است، و آن اینکه: دستاوردِ هر کس پیوسته با خود اوست و از او به دیگری سرایت نمی‌کند؛ و این همان مفاد سخن خداوند است که می‌فرماید: «كُلُّ نَفْسٍ بِمٰا كَسَبَتْ رَهِينَهٌ» (مدثر: ۳۸: «هر کسی در گرو دستاوردِ خویش است»).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶۴ و ۱۶۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ أَ غَيْرَ اللّٰهِ أَبْغِي رَبًّا وَ هُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ » («بگو آیا جز خدا پروردگاری بجویم، در حالی که او پروردگار هر چیزی است؟») تا پایان آیه. این آیه و آیهٔ پس از آن، دربردارندهٔ سه برهان‌اند که جامعِ تمام برهان‌های یادشده برای توحید در این سوره‌اند: برهان از راه آغاز آفرینش (مبدأ)، برهان از راه بازگشت آن (معاد)، و برهان از احوال انسان در میان این دو؛ و به تعبیری دیگر، برهان از نشئهٔ زندگی دنیا، و نشئهٔ پیش از آن و نشئهٔ پس از آن.