تفسیر آیهٔ ۶۳ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَهُ مَقٰالِيدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (کلیدهای آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست)؛ «مقالید» —چنان‌که گفته‌اند— به معنای کلیدهاست و مفردی از لفظ خود ندارد.

و کلیدهای آسمان‌ها و زمین، کلیدهای گنجینه‌های آن‌هاست؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» (و گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست؛ منافقون: ۷). گنجینه‌های آن‌ها همان جهان غیبِ آن‌هاست که اشیاء و نظام جاری در آن‌ها از آنجا پدیدار شده و به عالم شهود درمی‌آیند؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» (و هیچ چیزی نیست مگر آنکه گنجینه‌های آن نزد ماست و ما آن را جز به اندازه‌ای معین فرو نمی‌فرستیم؛ حجر: ۲۱).

و مالکیت کلیدهای آسمان‌ها و زمین، کنایه از مالکیتِ گنجینه‌های آن‌هاست؛ همان گنجینه‌هایی که هستیِ موجودات، روزی‌ها، طول عمرها، زمان مرگ‌ها و دیگر اموری که در مسیر حرکتشان —از هنگامی که از سوی خدای متعال آغاز می‌شوند تا زمانی که به سوی او بازمی‌گردند— با آن‌ها روبرو می‌شوند، از آن سرچشمه می‌گیرد.

و دربارهٔ سخن خداوند: « وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِ اللّٰهِ أُولٰئِكَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » (و کسانی که به آیات خدا کافر شدند، آنان همان زیانکاران‌اند)، پیش از این گذشت که سخن او:

مفسران دربارهٔ این‌که عبارت « وَ الَّذِينَ كَفَرُوا » (و کسانی که کفر ورزیدند...) به چه چیزی معطوف شده است، اختلاف نظر پیدا کرده‌اند و وجوه گوناگون و فراوانی در این باره آورده‌اند که فایده‌ای در بر ندارد؛ هر کس خواهان دانستن آن‌هاست، باید به کتاب‌های مفصل رجوع کند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶۲ و ۶۳ با هم

و این جمله در اینجا مقدمه‌ای است برای مطلبی که پس از آن می‌آید، مبنی بر اینکه تدبیر به او مستند است؛ زیرا پیش‌تر بارها گذشت که آفرینش از تدبیر جدایی‌ناپذیر است. از این رو، در این مقام از استنادِ آفرینش به او، به اختصاصِ مالکیت و فرمانروایی به وی انتقال یافته است، که همان سخن اوست: « لَهُ مَقٰالِيدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (کلیدهای آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست [زمر: ۶۳])؛ و از اختصاصِ مالکیت به وی، به این منتقل شده است که او بر هر چیزی وکیل و کارساز است، یعنی کسی که در تدبیرِ کار آن چیز به جای آن ایستاده است.

و این سخن، یعنی جملهٔ « لَهُ مَقٰالِيدُ » (کلیدهای آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست...)، در مقام بیان دلیل برای سخن دیگر اوست که فرمود: « وَ هُوَ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ » (و او بر هر چیزی وکیل [و کارگزار] است)؛ و از همین رو جدا و بدون حرف عطف آمده است.

« اَللّٰهُ خٰالِقُ كُلِّ شَيْءٍ إلي قوله- وَ الْأَرْضِ » (خداوند آفرینندهٔ هر چیزی است... تا آنجا که می‌فرماید: آسمان‌ها و زمین) یادآور خلاصهٔ نکاتی است که دلایل یادشده در خلال آیات پیشین افاده می‌کنند. بر این پایه، سخن خدای متعال: « وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِ اللّٰهِ » (و کسانی که به آیات خدا کافر شدند...) عطف به سخن او: « اَللّٰهُ خٰالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » (خداوند آفرینندهٔ هر چیزی است) شده است؛ و معنایی که آیات و دلایل گذشته بر آن دلالت دارند این است که خدای پاک و منزه، آفریننده، سپس مالک و آن‌گاه وکیل بر هر چیزی است؛ یعنی در ربوبیت (پروردگاری) و الوهیت (معبودیت) یگانه است، و کسانی که به آیات پروردگارشان کافر شدند و در نتیجه به یکتایی او اقرار نکردند و او را نپرستیدند، همان زیانکاران‌اند.