تفسیر آیهٔ ۵۲ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ وَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ يَقْدِرُ » تا پایان آیه (آیا ندانسته‌اند که خدا روزی را برای هر کس بخواهد فراخ می‌دارد و تنگ می‌گیرد؟). این آیه پاسخی دیگر به شمار می‌رود؛ پاسخی در برابر سخن آن گوینده از میان آنان که گفت: « إِنَّمٰا أُوتِيتُهُ عَليٰ عِلْمٍ » (تنها بر اساس دانشی به من داده شده است). پاسخِ نخست، یعنی « قَدْ قٰالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » تا آخر آیه، پاسخی از راه نقض (آوردن نمونهٔ نقض‌کننده) بود؛ و این، پاسخی از راه معارضه (اقامهٔ دلیلی در برابر آن ادعا) است، با اشاره به دلالت دلیل بر این‌که تنها خدای پاک و منزه است که روزی را فراخ می‌گرداند و تنگ می‌سازد.

توضیح این نکته آن است که تلاش انسان از روی آگاهی و اراده برای به دست آوردن روزی، علت تام (عامل کامل و ناگزیرِ) به دست آمدن روزی نیست؛ چرا که اگر علت تام بود، هرگز از نتیجه جدا نمی‌شد؛ در حالی که خلافِ این مطلب کاملاً آشکار است؛ چه بسیار جویندگانی که نومید بازگشتند و چه بسیار کوشندگانی که کوشش آنان ناکام ماند!

بنابراین، علت‌ها و شرایط زمانی و مکانی و نیز موانع گوناگونی وابسته به شرایط مختلف وجود دارد که بیرون از شمارش است؛ تنها هنگامی که این عوامل گرد هم آیند و با یکدیگر هماهنگ شوند، روزی حاصل می‌شود.

گرد آمدن این علت‌ها و شرایط، با همهٔ گوناگونی، پراکندگی و تفاوت‌هایی که از نظر ماده، زمان، مکان و دیگر مقتضیاتِ وابسته به آن‌ها—چه هم‌زمان باشند و چه پیشین—در آن‌ها هست، و نیز علت‌های این علت‌ها و مقدماتِ بی‌شمارِ آن‌ها، گردآمدن و سازگاری‌ای از روی تصادف و اتّفاق نیست؛ زیرا رویداد اتفاقی نه همیشگی است و نه در بیشتر موارد رخ می‌دهد. در حالی که قانون روزی‌یافتنِ روزی‌خواران—که همهٔ موجودات زنده، بلکه سراسر آفاق و اقطار جهانِ مشهود را در بر می‌گیرد—با وجود گستردگی و فراخی‌اش، در نظامی جاری، ثابت و پایدار مانده است؛ و اگر این نظام گسسته می‌شد، همهٔ موجودات در همان نخستین لحظه و بی‌درنگ نابود می‌شدند.

و این نظامِ جاری، با یگانگیِ خود و تناسب و هماهنگیِ اجزایش، پرده از یگانگیِ ناظم و یکتاییِ مدبّر و اداره‌کننده‌اش برمی‌دارد؛ مدبّری که بیرون از اجزای جهان است—اجزایی که با همین نظام نگاه داشته شده‌اند و با آن پابرجایند—و او خداوند است که نامش گرامی باد.

افزون بر اینکه نظام‌مندی جلوه‌ای از تدبیر است و تدبیر نیز ناشی از آفرینش است—همان‌طور که بارها بیان شد—بنابراین، آفرینندهٔ جهان تدبیرگرِ آن است و تدبیرگرش نیز روزی‌رسان آن خواهد بود، و او خداوند است که شأنش والاست.

و در این آیه، عبارتِ « لِمَنْ يَشٰاءُ » (برای هر کس که بخواهد) به همین برهان اشاره می‌کند؛ زیرا هنگامی که گشایش روزی و تنگیِ آن به خواستِ خدای متعال باشد، به خواست انسانی نخواهد بود که به دانش و تلاش خود فخر می‌فروشد و می‌بالد، و چنان‌که پیداست به خواست هیچ‌یک از علت‌ها و اسباب و ایجاب آن‌ها نیز وابسته نیست. همچنین این امر از روی تصادف و اتفاق نیست، بلکه بر پایهٔ نظامی جاری استوار است؛ پس به خواستِ پدیدآورنده و گردانندهٔ همین نظام است که همانا خدای پاک و منزه است.

پیش از این، در ذیل فرمودهٔ خدای متعال: «وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشٰاءُ بِغَيْرِ حِسٰابٍ» (آل‌عمران: ۲۷؛ و هر کس را که بخواهی بی‌شمار روزی می‌دهی)، سخنی دربارهٔ معنای روزی گذشت؛ و در تفسیر آیهٔ «فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مٰا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ» (ذاریات: ۲۳؛ پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این سخن به‌راستی حق است، همان‌طور که شما سخن می‌گویید) نیز اگر خدای متعال بخواهد، سخن در این باره خواهد آمد.