تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنَّ الْخٰاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ » تا آخر آیه (بگو زیانکاران در حقیقت کسانی هستند که روز قیامت، خود و کسانشان را دچار زیان کرده‌اند...). «خَسْر» و «خُسران» به معنای از دست رفتن سرمایه است، خواه تمام آن باشد یا بخشی از آن؛ و «خُسران» رساتر از «خَسر» است. زیان‌دیدنِ خویشتن (خسران نفس) به این است که انسان جان خود را به ورطهٔ هلاکت و نگونساری درآورد، چندان‌که استعداد کمال در آن تباه گردد و سعادت از دست برود، به‌گونه‌ای که امیدی به بازیافتنش نباشد؛ و زیانِ کسان و خانواده نیز همین‌گونه است.

و در این آیه کنایه و طعنی است به مشرکانی که در عبارتِ « فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ » مخاطب شده‌اند؛ گویی کلام این‌چنین بیان می‌شود: می‌فرماید: هر چه را بپرستید، با افکندنِ جان خویش در ورطهٔ هلاکت به سبب کفر، به خود زیان می‌زنید؛ و با واداشتن کسان و نزدیکانتان به کفر و شرک، به آنان نیز زیان می‌رسانید، و زیان واقعی در حقیقت همین است.

و سخن خدای متعال که: « أَلاٰ ذٰلِكَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِينُ » (آگاه باشید که زیانِ آشکار همین است)، از آن روست که زیانِ مربوط به دنیا—یعنی زیان در مال یا مقام—زودگذر است و سرانجام پایان می‌یابد؛ به خلاف زیانِ روز قیامت که همیشگی و جاودانه است، چرا که نه زوالی دارد و نه پایانی.

گذشته از این، مال یا مقام اگر بر اثر زیان از دست برود، ممکن است مال و مقامی دیگر مانند آن یا بهتر از آن جایش را بگیرد؛ به خلافِ خودِ انسان که اگر دچار زیان و تباهی شود، جایگزینی برایش نخواهد بود.

این سخن بنا بر این احتمال است که مراد از «اهل»، کسان و نزدیکانِ انسان در دنیا باشند. و گفته شده است: مراد از اهل، همسران، خدمتکاران و دیگر کسانی هستند که اگر انسان ایمان می‌آورد و تقوا پیشه می‌کرد، خداوند در بهشت برایش آماده می‌ساخت؛ و این احتمال موجّه‌تر و با سیاقِ کلام سازگارتر است؛ زیرا در روز قیامت پیوند نسبی و هر پیوندِ اجتماعیِ دنیویِ دیگری بریده می‌شود، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَلاٰ أَنْسٰابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ» (مؤمنون: ۱۰۱؛ در آن روز دیگر هیچ خویشاوندی و نسبی میانشان نخواهد بود) و می‌فرماید: «يَوْمَ لاٰ تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً» (انفطار: ۱۹؛ روزی که هیچ‌کس برای دیگری مالک و کارسازِ چیزی نیست)، و آیاتی دیگر از این قبیل.

همچنین این معنا را سخن خدای متعال تأیید می‌کند که: «فَأَمّٰا مَنْ أُوتِيَ كِتٰابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحٰاسَبُ حِسٰاباً يَسِيراً وَ يَنْقَلِبُ إِليٰ أَهْلِهِ مَسْرُوراً» (انشقاق: ۷–۹؛ اما کسی که کارنامه‌اش به دست راستش داده شود، به‌زودی با حسابی آسان به حسابش رسیدگی می‌شود و شادمان به‌سوی کسانِ خویش بازمی‌گردد).

بحث روایی

در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال آمده است: «قُلْ» (بگو) «إِنَّ الْخٰاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِيهِمْ» (بی‌تردید زیان‌کاران واقعی کسانی هستند که به خود و کسانشان زیان زده‌اند)،

می‌فرماید: خود و کسانشان را دچار خسران و باخت کردند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۴ و ۱۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ » (بگو من تنها خدا را می‌پرستم در حالی که دینم را برای او خالص گردانیده‌ام، پس شما هر چه را جز او می‌خواهید بپرستید). این سخن، تصریح به این است که پیامبر فرمانبردار پروردگار خویش و مطیع اوست، پس از آنکه در آیهٔ پیشین با کنایه از آن یاد شد؛ و ناامید ساختن مشرکان است از اینکه طمع ورزند که او از فرمان پروردگارش سرپیچی کند.

مقدم‌شدن مفعول در سخن او: « قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ » افادهٔ حصر می‌کند؛ و عبارتِ « مُخْلِصاً لَهُ دِينِي » معنای حصر را تأکید می‌نماید؛ و سخنِ « فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ » فرمانی تهدیدآمیز است، بدین معنا که این کار سودی به حالشان ندارد؛ چرا که پیامد ناگوار رویگردانی‌شان از پرستش خالصانهٔ خداوند دامنگیرشان خواهد شد، چنان‌که ذیل آیه، یعنی « قُلْ إِنَّ الْخٰاسِرِينَ » تا آخر بدان اشاره می‌کند.