تفسیر آیهٔ ۴۳ سورهٔ احزاب

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَ مَلاٰئِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَي النُّورِ » (اوست که خود و فرشتگانش بر شما درود می‌فرستند تا شما را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد). معنای جامعِ صلات (درود)، چنان‌که از موارد کاربرد آن به دست می‌آید، «انعطاف و توجه مهربانانه» است؛ از این رو بر حسب اینکه به چه کسی نسبت داده شود تفاوت می‌یابد. به همین سبب گفته‌اند: صلات از جانب خدا، رحمت است؛ از جانب فرشتگان، آمرزش‌خواهی (استغفار) و از جانب مردم، دعاست. اما آن صلاتی که در قرآن به خدای پاک و منزه نسبت داده شده، همان رحمت ویژه‌ای است که به مؤمنان اختصاص دارد؛ رحمتی که سعادت آخرت و رستگاریِ جاودان بر آن مترتب می‌شود. به همین دلیل، او درود فرستادن خویش بر آنان را این‌گونه علت آورده است: « لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَي النُّورِ وَ كٰانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً » (تا شما را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آورد، و او همواره به مؤمنان مهربان است).

و خدای پاک و منزه در کلام خویش، فراموش‌کردن او از جانب بندگان را سبب فراموش‌شدنِ آنان از سوی خدا، و یادکردنِ او را سبب یادکردنِ آنان از جانب پروردگار قرار داده است؛ چنان‌که فرمود: «نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِيَهُمْ» (خدا را فراموش کردند، پس خدا نیز آنان را فراموش کرد) (توبه: ۶۷)، و فرمود: «فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ» (مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم) (بقره: ۱۵۲). درود فرستادنِ او بر آنان نیز در حقیقت، یادکردنِ ایشان با رحمت است؛ پس اگر او را بسیار یاد کنند و بامداد و شامگاه تسبیحش گویند، او نیز بسیار بر آنان درود می‌فرستد و وجودشان را با نور فرامی‌گیرد و از تاریکی‌ها دورشان می‌سازد.

از اینجا روشن می‌شود که سخن خدای متعال: « هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ » (اوست که بر شما درود می‌فرستد...) و جمله‌های پس از آن، در مقام بیان علت برای این فرمانِ پیشین است:

و سخن خدای متعال که فرمود: « وَ كٰانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً » (و همواره به مؤمنان مهربان است)، از قبیل نهادن اسم ظاهر به جای ضمیر است؛ یعنی به کار بردنِ عبارتِ

« بِالْمُؤْمِنِينَ » (به مؤمنان)؛ و نفرمود «و كان بكم رحيما» (و به شما مهربان است)، تا با این تعبیر نشان دهد که سببِ این رحمت، همان وصفِ ایمان است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۱ و ۴۳ با هم

« يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید) است؛ و این تعلیل می‌رساند که اگر شما خدا را بسیار یاد کنید، او نیز با رحمت خویش شما را بسیار یاد می‌کند و در بیرون آوردنتان از تاریکی‌ها به سوی نور، نهایت عنایت را به کار می‌بندد. از این بیان برمی‌آید که تاریکی‌ها همان ظلمت‌های فراموشی و غفلت، و نور همان نورِ یاد خداست.