تفسیر آیهٔ ۴۲ سورهٔ احزاب

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَهً وَ أَصِيلاً »؛ (و او را بامدادان و شامگاهان تسبیح گویید). تسبیح به معنای منزه دانستن (پاک و بی‌عیب شمردن) است و مانند ذکر، به لفظ وابسته نیست؛ هرچند بر زبان آوردن عبارتی مانند «سبحان الله» یکی از مصداق‌های تسبیح است.

«بُکره» آغاز روز است و «اصیل» پایان آن پس از عصر. مقید ساختن تسبیح به بامداد و شامگاه نیز نکته‌ای دارد: این قید به سبب دگرگونی احوال در این دو هنگام است؛ از این رو تسبیح خدا و پیراستن او از هرگونه دگرگونی، تغییر و هر نقصی که پدید آید، با این دو وقت تناسب دارد. همچنین ممکن است آوردن بامداد و شامگاه در کنار هم، کنایه از تداوم تسبیح باشد، همانند شب و روز در این سخن خدای متعال:

«يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهٰارِ» (شب و روز برای او تسبیح می‌گویند) (حم‌السجده: ۳۸).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۱ و ۴۲ با هم

در کتاب «کافی» به سند خود از ابن‌قداح از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «هیچ چیزی نیست مگر آنکه حد و اندازه‌ای دارد که به آن پایان می‌پذیرد، جز یاد خدا که هیچ حدی ندارد تا به آن پایان پذیرد. خدای عزوجل واجباتی را مقرر فرمود؛ پس هر کس آن‌ها را به جای آورد، همان حدِ آن‌هاست. و ماه رمضان، هر کس روزه‌اش را بگیرد، همان حدِ آن است، و حج نیز هر کس حج بگزارد، همان حدِ آن است؛ مگر ذکر و یاد خدا، که خدای عزوجل از آن به اندک خشنود نشده و برایش حدی که به آن پایان پذیرد قرار نداده است». سپس تلاوت فرمود:

« يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً- وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَهً وَ أَصِيلاً » (احزاب: ۴۱-۴۲: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید و او را بامدادان و شامگاهان تسبیح گویید). سپس فرمود: «خداوند برای آن، حدی که بدان پایان پذیرد قرار نداده است».

فرمود: «پدرم بسیار یادِ خدا می‌کرد؛ من با او راه می‌رفتم و او خدا را یاد می‌کرد، با او غذا می‌خوردم و او خدا را یاد می‌کرد، و با مردم سخن می‌گفت و این کار او را از یاد خدا بازنمی‌داشت. و زبانش را می‌دیدم که به کامش چسبیده است و می‌گوید: "لا إله إلا الله"».

«و ما را گرد می‌آورد و به ذکر و یاد خدا فرمان می‌داد تا خورشید برآید؛ و هر یک از ما را که قرآن می‌خواند به تلاوت، و هر کس را که قرآن نمی‌خواند به ذکر فرمان می‌داد. و خانه‌ای که در آن قرآن خوانده شود و خدای عزوجل در آن یاد گردد، برکتش بسیار می‌شود، فرشتگان در آن حضور می‌یابند، شیاطین از آن دوری می‌گزینند و برای اهل آسمان می‌درخشد چنان‌که ستاره برای اهل زمین می‌درخشد؛ و خانه‌ای که در آن قرآن خوانده نشود و خدا یاد نگردد، برکتش کم می‌شود، فرشتگان از آن دور می‌شوند و شیاطین در آن حاضر می‌گردند».

و پیامبر خدا (ص) فرمود: «آیا شما را به بهترینِ کارهایتان آگاه نسازم؟ کاری که در درجات شما بلندمرتبه‌ترین، و نزد فرمانروایتان (پروردگارتان) پاکیزه‌ترین است، و برای شما از درهم و دینار بهتر است، و برایتان از اینکه با دشمنتان روبه‌رو شوید تا شما آنان را بکشید و آنان شما را بکشند بهتر است؟» گفتند: «آری». فرمود: «بسیار یاد کردن خدای عزوجل».

سپس فرمود: «مردی نزد پیامبر (ص) آمد و گفت: بهترینِ اهل مسجد کیست؟ فرمود:

آن کس که بیشتر از همه به یاد خدا باشد».

و پیامبر خدا (ص) فرمود: «به هر کس زبانی یادکننده داده شود، بی‌گمان خیر دنیا و آخرت به او داده شده است».

و [امام صادق (ع)] دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ لاٰ تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ » (مدثر: ۶: و منّت مگذار و فزون مخواه) فرمود: «کار نیکی را که برای خدا انجام داده‌ای، زیاد مشمار».