تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ سجده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَيْنٰا كُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا » (و اگر می‌خواستیم، هدایت هر کسی را به خودش می‌دادیم) تا آخر آیه؛ یعنی اگر اراده می‌کردیم که به هر جانی—چه مؤمن و چه کافر—هدایت ویژه و سزاوارش را عطا کنیم، بی‌تردید آن را به او می‌دادیم، بدین‌گونه که از مسیر اختیار و خواستِ خودِ کافر اراده کنیم که او به هدایت آراسته شود و او نیز با اختیار و اراده‌اش به هدایت درآید، درست همان‌طور که دربارهٔ مؤمن چنین اراده کردیم و او با اراده و اختیار خویش هدایت را پذیرفت، بدون آنکه کار به اجبار و ناچاری بینجامد تا در نتیجه، تکلیف باطل شود و پاداش و کیفر بی‌اثر گردد.

و این سخن او که: « وَ لٰكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّهِ وَ النّٰاسِ أَجْمَعِينَ » (ولی این سخن از سوی من حتمی شده است که قطعاً جهنم را از همهٔ جن و انس پر خواهم کرد)؛ یعنی ولی از جانب من فرمانی پیشین و حتمی رقم خورده است و آن پر کردن دوزخ از همگی جنیان و آدمیان [گمراه] است؛ و آن همان سخن خدا به ابلیس است، هنگامی که از سجده بر آدم سر باز زد و گفت: «فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلاّٰ عِبٰادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ» (پس به عزتت سوگند که همگی‌شان را گمراه خواهم کرد، مگر بندگان بااخلاص تو را از میان آنان)... «فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ» (پس حق است و حق را می‌گویم: قطعاً جهنم را از تو و از هر کس از آنان که پیرویت کند پر خواهم کرد) (ص: ۸۲-۸۵)؛ از این رو مقدر فرمود که پیروان ابلیس به عذاب جاودان درآیند.

لازمهٔ این تقدیر آن است که خداوند آنان را به سبب ستمگری و نافرمانی‌شان—با خروج از رسم بندگی—هدایت نکند؛ چنان‌که فرمود:

« إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَهْدِي الْقَوْمَ الظّٰالِمِينَ » (بی‌تردید خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند) و «وَ اللّٰهُ لاٰ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفٰاسِقِينَ» (و خدا گروه نافرمانان را هدایت نمی‌کند) (توبه: ۸۰)، و آیاتی دیگر از این دست.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ این سخن خدای متعال که: « وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَيْنٰا كُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا » (سجده: ۱۳) آمده است که امام فرمود: «اگر می‌خواستیم همهٔ آنان را معصوم قرار دهیم، بی‌گمان توانایی داشتیم.»

می‌گویم: عصمت با اختیار منافاتی ندارد؛ بنابراین میان مضمون این روایت و آنچه پیش‌تر در تفسیر آیه بیان کردیم، هیچ ناسازگاری وجود ندارد.