تفسیر آیهٔ ۱۲ سورهٔ سجده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَوْ تَريٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ » (و اگر ببینی هنگامی را که گناهکاران نزد پروردگارشان سرهایشان را به زیر افکنده‌اند [و می‌گویند:] پروردگارا! دیدیم و شنیدیم، پس ما را بازگردان تا کاری شایسته انجام دهیم، چراکه ما به یقین رسیده‌ایم). «نَكْس الرأس» به معنای سر به زیر انداختن و خم کردن سر است. مراد از «مجرمان» به قرینهٔ پایان آیه، خصوص منکران معاد است؛ از این رو لام در آن خالی از معنای عهد نیست (اشاره به گروهی شناخته‌شده دارد)، یعنی همان کسانی که معاد را انکار می‌کنند و می‌گویند: « أَ إِذٰا ضَلَلْنٰا فِي الْأَرْضِ » (آیا هنگامی که در زمین گم و ناپدید شدیم...) تا آخر آیه.

در تعبیر از رستاخیز با عبارت « عِنْدَ رَبِّهِمْ » (نزد پروردگارشان)، تناسب و پیوندی است با سخن پیشین که: « بَلْ هُمْ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ كٰافِرُونَ » (بلکه آنان دیدار پروردگارشان را انکار می‌کنند)؛ یعنی در پیشگاه دیداری می‌ایستند که انکار آن در توانشان نیست. و سخن آنان که گفتند: «أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا» (دیدیم و شنیدیم)؛

و همچنین درخواستشان برای بازگشت به منظور عمل صالح، از این روست که برایشان آشکار می‌شود نجات تنها در ایمان و عمل صالح است؛ و اینک ایمان یقینی برایشان حاصل شده و عمل صالح باقی مانده است. از این رو، به یقینِ خود اعتراف می‌کنند و بازگشت به دنیا را می‌خواهند تا کاری شایسته انجام دهند و هر دو سبب نجات برایشان کامل گردد.

معنای آیه چنین است: و اگر ببینی زمانی را که این مجرمان—که با انکار لقای الهی مرتکب گناه می‌شوند—از شدت رسوایی، خواری و پشیمانی در پیشگاه پروردگارشان و در جایگاه دیدار سر به زیر افکنده‌اند و می‌گویند: پروردگارا! با مشاهده دیدیم و با فرمان‌بری شنیدیم، پس ما را بازگردان تا کاری شایسته به جا آوریم که ما به یقین رسیده‌ایم. خلاصهٔ سخن آنکه تو آنان را می‌بینی که دیدار خدا را انکار می‌کنند، ولی اگر آنان را می‌دیدی آن‌گاه که رسوایی و خواری بر آنان احاطه یافته، سرهایشان را به زیر انداخته‌اند، به آنچه امروز منکرش هستند اعتراف می‌کنند و بازگشت به این دنیا را می‌طلبند، در حالی که هرگز باز نخواهند گشت.