تفسیر آیهٔ ۹۲ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

پیوند آیهٔ نخست (آل عمران: ۹۲) با آیات پیش از آن روشن نیست و چه بسا در میان دیگر آیات این بخش نازل نشده باشد؛ در حالی که در پیوستگی دیگر آیات با یکدیگر هیچ تردیدی وجود ندارد. نظیر این اشکال را از نظر زمان نزول، پیش‌تر در فرمودهٔ خدای متعال شناختی که می‌فرماید: «قُلْ يٰا أَهْلَ الْكِتٰابِ تَعٰالَوْا» تا آخر آیه (بگو: ای اهل کتاب، بیایید...؛ آل عمران: ۶۴).

گاهی گفته می‌شود: خطاب در این آیه متوجه بنی‌اسرائیل است و همچنان رو به آنان دارد. چکیدهٔ معنا پس از نکوهش و سرزنش‌های گذشته به خاطر دنیاپرستی‌شان و برگزیدن مال و دارایی بر دین خدا، این است: شما در ادعایتان دروغ می‌گویید که به خدای پاک و منزه و پیامبرانش پیوند دارید و اهل نیکی و تقوایید؛ زیرا شما اموال نفیس و مرغوب خود را دوست می‌دارید و در بخشیدنِ آن‌ها بخل می‌ورزید، و از آن اموال جز کالای پست و نامرغوبی را انفاق نمی‌کنید که دل‌ها به آن بستگی ندارد و کسی برای از دست رفتنش باکی ندارد؛ در حالی که انسان به مقام نیکی نمی‌رسد مگر با انفاقِ آنچه از اموال باارزشش دوست دارد، و ثبت و نگهداری هیچ چیزی نیز از دست خدای پاک و منزه بیرون نمی‌رود. این خلاصهٔ آن چیزی است که گفته‌اند، اما تکلف و توجیه ناموجه در آن آشکار است!

خدای متعال می‌فرماید: «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰي تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ» (هرگز به نیکی دست نمی‌یابید مگر آنکه از آنچه دوست می‌دارید انفاق کنید). «نیل» به معنای رسیدن و دست‌یافتن است، و «بِرّ» گستردگی در انجام دادن کار خیر است. راغب می‌گوید: «البر خلاف البحر، و تصور منه التوسع فاشتق منه البر أي التوسع في فعل الخير»؛ «بَرّ» (خشکی) در برابر «بحر» (دریا) است، و از آن گستردگی و پهناوری به ذهن رسید و واژهٔ «بِرّ» از آن برگرفته شد، یعنی گستردگی در انجام کار خیر. پایان سخن او.

مراد او از انجام کار خیر، هم شامل کار قلب است—مانند باور حق و نیّت پاک—و هم شامل عمل اعضا و جوارح؛ مانند عبادت برای خدا و انفاق در راه خدای متعال. فرمودهٔ خدای متعال نیز هر دو بخش را دربر گرفته است؛ آنجا که می‌فرماید: «لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلٰائِكَةِ وَ الْكِتٰابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمٰالَ عَلٰى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبٰى وَ الْيَتٰامىٰ وَ الْمَسٰاكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السّٰائِلِينَ وَ فِي الرِّقٰابِ وَ أَقٰامَ الصَّلٰاةَ وَ آتَى الزَّكٰاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذٰا عٰاهَدُوا وَ الصّٰابِرِينَ فِي الْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ» تا آخر آیه (نیکی آن نیست که چهره‌های خود را به سوی مشرق و مغرب برگردانید، بلکه نیکی [کردارِ] کسی است که به خدا و روز واپسین و فرشتگان و کتاب آسمانی و پیامبران ایمان آورده، و مال خود را با وجود دوست‌داشتنش، به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان و سائلان و در راه [آزادی] بردگان بخشیده، و نماز برپا داشته و زکات پرداخته است، و کسانی که چون پیمان بندند به پیمان خود وفا می‌کنند، و شکیبایان در سختی و گزند و هنگام کارزار...؛ بقره: ۱۷۷).

از کنار هم نهادنِ این آیه با فرمودهٔ خدا: «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ» تا آخر آیه (هرگز به نیکی دست نمی‌یابید...) [آل عمران: ۹۲]، روشن می‌شود که مقصود، این است که انفاقِ مال با وجودِ دوست داشتنش، یکی از پایه‌ها و ارکانِ «بِرّ» (نیکی) است؛ ارکانی که نیکی جز با گرد آمدنِ همهٔ آن‌ها سامان نمی‌یابد. آری، قرار دادنِ انفاق به عنوان هدف و شرط نهایی برای رسیدن به نیکی، از عنایت و توجه ویژه به این بخش حکایت دارد؛ زیرا در سرشت انسان، دلبستگی شدیدی به مالی که اندوخته است وجود دارد، تا آنجا که آن را گویی پاره‌ای از جان خود می‌پندارد و اگر از دستش بدهد، احساس می‌کند بخشی از حیات خویش را از دست داده است؛ برخلاف دیگر عبادت‌ها و کارها که با انجام دادنشان، چنین فوت و نابودی‌ای برای انسان پدیدار نمی‌شود.

از اینجا نادرستی سخن برخی آشکار می‌شود که گفته‌اند: «بِرّ، همان انفاق کردن از چیزی است که دوست می‌دارید.» گویی این گوینده آیه را از قبیل این سخن پنداشته است که کسی بگوید: «از دردِ گرسنگی رهایی نمی‌یابی مگر آنکه غذا بخوری» و مانند آن؛ در حالی که آیهٔ گذشته [بقره: ۱۷۷] سخن او را باطل و مغلوب می‌سازد.

همچنین از آیهٔ یادشدهٔ سورهٔ بقره روشن می‌شود که مراد از «بِرّ»، همان معنای ظاهری و لغوی آن یعنی گستردگی در خیر است؛ چرا که آن آیه، نیکی را با گردآوریِ همهٔ کارهای خیر در حوزهٔ عقیده و عمل بیان کرده است. از همین‌جا بی‌اساس بودن سخن برخی روشن می‌شود که گفته‌اند مراد از بِرّ، احسان و انعام خداوند است؛ و نیز سخن کسانی دیگر که گفته‌اند مراد از آن بهشت است.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِيمٌ» (و هر چه از چیزی انفاق کنید، بی‌تردید خدا بدان داناست). این سخن، دلداری و آرامش‌بخشی به دل‌های انفاق‌کنندگان است تا بدانند آنچه از مالِ محبوبشان انفاق می‌کنند هدر و بدون پاداش از میان نمی‌رود؛ چرا که خدایی که آنان را به انفاق فرمان می‌دهد، هم به انفاق کردنشان داناست و هم به آنچه انفاق می‌کنند کاملاً آگاهی دارد.