تفسیر آیهٔ ۲۷ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ جَعَلْنٰا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّهَ وَ الْكِتٰابَ » (و به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم و در میان فرزندانش پیامبری و کتاب آسمانی قرار دادیم)، معنای این آیه روشن است.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ آتَيْنٰاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيٰا وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَهِ لَمِنَ الصّٰالِحِينَ » (و پاداشش را در دنیا به او دادیم و بی‌گمان او در آخرت از شایستگان است). «أجر» (مزد/پاداش)، پاداشی است که در برابر عمل قرار می‌گیرد و به صاحب عمل بازمی‌گردد. تفاوت میان «أجر» و «أجرت» در این است که «أجرت» ویژهٔ پاداش دنیوی است، ولی «أجر» دنیا و آخرت را در بر می‌گیرد؛ و تفاوت میان «أجر» و «جزاء» در این است که «أجر» جز در خیر و کار سودمند به کار نمی‌رود، اما «جزاء» هم خیر و شرّ و هم سودمند و زیان‌بار را در بر می‌گیرد.

کاربردِ غالب واژهٔ «أجر» در کلام خدای متعال، در پاداش عمل بندگی است؛ همان پاداشی از مراتب قرب و درجات ولایت و از جمله بهشت که خدای پاک و منزه در آخرت برای بندگان باایمانش آماده کرده است. آری، در سخن خدای متعال به نقل از یوسف (ع): «إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَ يَصْبِرْ فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ» (بی‌گمان هر کس پروا پیشه کند و شکیبایی ورزد، قطعاً خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند) [یوسف: ۹۰] و نیز سخن او: «وَ كَذٰلِكَ مَكَّنّٰا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهٰا حَيْثُ يَشٰاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنٰا مَنْ نَشٰاءُ وَ لاٰ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ» (و این‌گونه به یوسف در آن سرزمین قدرت دادیم تا در هر جای آن که بخواهد جای گزیند؛ هر کس را بخواهیم به رحمت خود می‌رسانیم و پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کنیم) [یوسف: ۵۶]، واژهٔ «أجر» بر پاداش نیکوی دنیوی نیز به کار رفته است.

بنابراین، در جملهٔ « وَ آتَيْنٰاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيٰا » (و پاداشش را در دنیا به او دادیم)، ممکن است مقصود بخشیدن پاداش نیکوی دنیوی باشد؛ و بر این اساس، مناسب‌تر آن است که « فِي الدُّنْيٰا » (در دنیا) وابسته به «أجر» باشد نه به «إیتاء» (دادن). چه بسا این معنا با سخن خدای متعال دربارهٔ آن حضرت (ع) در جای دیگر تأیید شود که فرمود: «وَ آتَيْنٰاهُ فِي الدُّنْيٰا حَسَنَهً وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَهِ لَمِنَ الصّٰالِحِينَ» (و در دنیا به او نیکی بخشیدیم و بی‌گمان او در آخرت از شایستگان است) [نحل: ۱۲۲]؛ زیرا ظاهر آن است که مقصود از «حسنه»، زندگی یا روزگار نیکو است و بخشیدن آن، اعطای بالفعل آن در خارج است، نه صرفاً مقدر کردن و ثبت آن در سرنوشت.

و نیز ممکن است مقصود، پیش‌انداختن همان مراتب قربی باشد که برای عموم مؤمنان در آخرت آماده شده است، به‌گونه‌ای که آن مقامات دربارهٔ آن حضرت (ع) جلو انداخته شده و در همین دنیا به او داده شده باشد؛ و شمارش آنچه قرآن کریم از مقامات آن جناب (ع) در سرگذشت‌هایش یاد می‌کند، پیش‌تر در تفسیر سورهٔ انعام گذشت.

و سخن خدای متعال که: « وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَهِ لَمِنَ الصّٰالِحِينَ » (و بی‌گمان او در آخرت از شایستگان است)، سخن پیرامون آن در تفسیر این آیه گذشت:

«وَ لَقَدِ اصْطَفَيْنٰاهُ فِي الدُّنْيٰا وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَهِ لَمِنَ الصّٰالِحِينَ» (و همانا ما او را در دنیا برگزیدیم و او در آخرت قطعاً از شایستگان است) [بقره: ۱۳۰]، در جلد نخست همین کتاب.