تفسیر آیهٔ ۸۳ سورهٔ قصص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « تِلْكَ الدّٰارُ الْآخِرَهُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِينَ لاٰ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ الْعٰاقِبَهُ لِلْمُتَّقِينَ » (آن سرای آخرت است که آن را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین نه خواهان برتری‌جویی‌اند و نه فساد، و فرجام [نیک] برای پرهیزگاران است). این آیه و آیهٔ بعد به‌منزلهٔ نتیجه‌ای است که از داستان [قارون] برگرفته شده است.

و سخن پروردگار که: « تِلْكَ الدّٰارُ الْآخِرَهُ » (آن سرای آخرت)؛ اشاره به آن با واژهٔ دور («تِلْكَ»)، برای نشان دادن شرافت، شکوه و والاییِ جایگاه آن است، و همین خود گواه آن است که مراد از آن، همان سرای سعادت‌بار آخرت است؛ و از همین رو آن را به بهشت تفسیر کرده‌اند.

و سخن خدای متعال که: « نَجْعَلُهٰا لِلَّذِينَ لاٰ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً » (آن را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین نه خواهان برتری‌جویی‌اند و نه فساد)، یعنی آن را ویژهٔ آنان می‌گردانیم. خواستنِ برتری، همان سرکشی و خودبزرگ‌بینی بر بندگان خداست، و خواستنِ فساد در زمین، در پیِ نافرمانی‌های خدای متعال رفتن است؛ زیرا خداوند شریعت‌های خود را — که تکالیف انسان‌اند — بر پایهٔ مقتضیات فطرت و آفرینش او بنیان نهاده است و فطرت او نیز جز به آنچه با بهترین نظامِ جاری در زندگی انسانی و زمینی سازگار است فرا نمی‌خواند؛ از این رو هر نافرمانی، بی‌واسطه یا باواسطه، به تباهی در زمین می‌انجامد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «ظَهَرَ الْفَسٰادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمٰا كَسَبَتْ أَيْدِي النّٰاسِ» (آشکار شد فساد در خشکی و دریا به سبب دستاوردِ دست‌های مردم؛ روم: ۴۱).

از اینجا روشن می‌شود که خواستنِ برتری، از مصادیقِ خواستنِ فساد است و تنها به سبب اهمیتی که داشته، جداگانه و به طور ویژه ذکر شده است؛ و خلاصهٔ معنا چنین است: آن سرای سعادت‌بار آخرت را ویژهٔ کسانی می‌گردانیم که در زمین، نه با برتری‌جویی بر بندگان خدا و نه با هیچ گناه دیگری، خواهان فساد نیستند.

این آیه عام است و این سخن خدای متعال آن را تخصیص می‌زند (دایره‌اش را محدودتر می‌کند) که: «إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئٰاتِكُمْ وَ نُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً» (اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید دوری گزینید، بدی‌هایتان را از شما می‌زداییم و شما را به جایگاهی ارجمند وارد می‌سازیم؛ نساء: ۳۱).

و سخن پروردگار که: « وَ الْعٰاقِبَهُ لِلْمُتَّقِينَ » (و فرجام [نیک] برای پرهیزگاران است)، یعنی فرجام پسندیده و زیبا؛ و آن همان سرای سعادت‌بار آخرت است، یا فرجام نیک در دنیا و آخرت؛ اما سیاق این دو آیه احتمال نخست را تأیید می‌کند.

بحث روایی

و در مجمع‌البیان زاذان از امیرالمؤمنین (ع) روایت کرده است: «ایشان در حالی که حاکم بود، در بازارها راه می‌رفت، گم‌کرده‌راه را راهنمایی می‌کرد، ناتوان را یاری می‌رساند و چون بر فروشنده و بقال می‌گذشت، قرآن را برای او می‌گشود و تلاوت می‌کرد:

« تِلْكَ الدّٰارُ الْآخِرَهُ-نَجْعَلُهٰا لِلَّذِينَ لاٰ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً » (قصص: ۸۳: «آن سرای آخرت است که آن را برای کسانی قرار می‌دهیم که نه در پی برتری‌جویی در زمین‌اند و نه فساد») و می‌فرمود:

«نزلت هذه الآية في أهل العدل و التواضع-من الولاة و أهل القدرة من سائر الناس» (این آیه دربارهٔ اهل دادگری و فروتنی نازل شده است؛ چه از میان زمامداران و چه دیگر صاحبان قدرت در میان مردم).

و در همان کتاب [مجمع البیان]، سلام اعرج از امیر مؤمنان (ع) روایت کرده است که فرمود: «الرجل ليعجبه شراك نعله فيدخل في هذه الآية « تِلْكَ الدّٰارُ الْآخِرَهُ »الآية» (گاه آدمی از بند کفش خود خوشش می‌آید و به همین سبب در شمول این آیه درمی‌آید: «تِلْكَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ» [قصص: ۸۳] تا پایان آیه).

می‌گویم: و از سید ابن‌طاووس در کتاب «سعد السعود» نقل شده است که او این روایت را از طبرسی این‌گونه آورده است:

«إن الرجل ليعجبه أن يكون شراك نعله أجود-من شراك نعل صاحبه فيدخل تحتها» (همانا آدمی خوش دارد که بند کفشش از بند کفش همراهش بهتر باشد، و با همین کار زیر عنوان این آیه قرار می‌گیرد).

و در کتاب «الدر المنثور»، محاملی و دیلمی از ابوهریره از پیامبر (ص) دربارهٔ این آیه روایت کرده‌اند که فرمود: «التجبر في الأرض و الأخذ بغير الحق» (منظور، سرکشی در زمین و تصاحب [اموال و حقوق] به ناحق است).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۶ تا ۸۴ با هم

خدای پاک و منزه داستان قارون از بنی‌اسرائیل را پس از آن بیان فرموده که این سخنِ مشرکان را بازگو کرد: ادامه در متن کامل

« إِنْ نَتَّبِعِ الْهُديٰ مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنٰا » (اگر همراه تو از هدایت پیروی کنیم، از سرزمینمان ربوده [و بیرون رانده] می‌شویم) و با پاسخ‌هایی که گذشت به آنان جواب داد تا از سرگذشت او عبرت بگیرند؛ چرا که وضعیت او گویای وضعیتِ خودِ آنان بود. ادامه در متن کامل