تفسیر آیهٔ ۲۴ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَصْحٰابُ الْجَنَّهِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِيلاً » (اهل بهشت در آن روز، آرامش‌گاهشان بهتر و آسایشگاهِ نیمروزی‌شان نیکوتر است). مراد از اهل بهشت، پرهیزگاران‌اند؛ چنان‌که چند آیه پیش‌تر گذشت: « قُلْ أَ ذٰلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّهُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ » (بگو آیا آن بهتر است یا بهشت جاودانی که به پرهیزگاران وعده داده شده است؟ فرقان: ۱۵). دو واژهٔ «مُسْتَقَرّ» و «مَقِیل» اسم مکان هستند: مستقر از استقرار گرفته شده که معنایش آشکار است، و مقیل از «قیلوله» است که — بنا بر آنچه گفته‌اند — به معنای استراحت در میانه‌ٔ روز است، خواه با خواب همراه باشد یا نباشد؛ و البته در بهشت خوابی وجود ندارد.

و دو کلمهٔ « خَيْرٌ » و « أَحْسَنُ » از معنای تفضیل (برتری‌سنجی میان دو چیز) تهی شده‌اند، همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید:

«وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ» (و آن بر او آسان‌تر است؛ روم: ۲۷) و در کلامش: «مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ» (آنچه نزد خداست از سرگرمی بهتر است؛ جمعه: ۱۱). این‌چنین گفته‌اند؛ اما بعید نیست اگر گفته شود که صیغهٔ «أَفْعَل» یا آنچه در معنای آن است — مانند «خیر» — بر پایهٔ دیدگاه برگزیدهٔ ما مبنی بر اینکه این واژه صفت مشبهه‌ای است که با مادهٔ خود بر برتری دلالت دارد نه با وزنش، در چنین مواردی از معنای تفضیل تهی نیست؛ و نکته در این است که چون آنان شرک و گناهکاری را برگزیدند و آن را پسندیدند — و لازمه‌اش در آخرت آتش است — پس گویی برای آن خوبی و حسنی قائل شدند؛ از این رو در برابرشان اعلام شد که حتی طبق لازمهٔ سخن خودِ آنان نیز بهشت و نعمت‌هایش بهتر و نیکوتر است، پس به هر حال باید بهشت را بر دوزخ و ایمان را بر کفر ترجیح دهند. برخی نیز گفته‌اند که این تفضیل بر پایهٔ طعنه و ریشخند (تهکّم) است.

بحث روایی

و نیز در کتاب «کافی» به سند خود از عبدالاعلی و به سندی دیگر از سُوَید بن غَفَله روایت کرده است که گفت:

امیرالمؤمنین (ع) در حدیثی دربارهٔ نهادن مؤمن در قبرش فرمود: «سپس آن دو فرشته، قبر او را تا چشم کار می‌کند وسعت می‌بخشند، آن‌گاه دری به سوی بهشت برای او می‌گشایند و به وی می‌گویند: «نَمْ قَرِيرَ العَيْنِ نَوْمَ الشّابِّ النّاعِمِ فَإِنَّ اللهَ يَقُولُ: « أَصْحٰابُ الْجَنَّهِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِيلاً »؛ با دیده‌ای روشن و شادمان بخواب، همانند خواب جوانی غرق در نعمت؛ چراکه خداوند می‌فرماید: «اهل بهشت در آن روز آرامگاهی بهتر و خوابگاهِ نیمروزیِ نیکوتری دارند» [فرقان: ۲۴]».»

می‌گویم: این روایت—همان‌گونه که می‌بینی—آیه را از آیات مربوط به برزخ به شمار می‌آورد و با این عبارت که:

«و به او گفته می‌شود: بخواب... تا آخر»، به نکتهٔ تعبیر آیه با واژهٔ «مَقیل» (استراحتگاه و خواب نیمروزی) اشاره می‌کند، پس باید به آن توجه داشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ تا ۲۴ با هم

بنابراین، ظاهر سیاق نشان می‌دهد که این آیه و دو آیهٔ پس از آن به وضعیت مشرکان در عالم برزخ نظر دارند؛ یعنی دیدن فرشتگان در برزخ، تباه شدنِ اعمالشان در آن جهان، و نیز وضعیت اهل بهشتی را که در برزخ است توصیف می‌کنند.