تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ فرقان

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و فرمودهٔ او: « وُعِدَ الْمُتَّقُونَ »، در تقدیر «وُعِدَها المتقون» (بهشت به پرهیزگاران وعده داده شد) است؛ زیرا فعل «وَعَدَ» دو مفعول می‌گیرد و «المتقون» مفعول دوم بوده که اکنون جانشین فاعل (نایب‌فاعل) شده است.

و فرمودهٔ او: « كٰانَتْ لَهُمْ جَزٰاءً وَ مَصِيراً » (که برای آنان پاداش و سرانجامی است)، یعنی پاداشی برای تقوایشان و بازگشتگاهی که به سبب پرهیزگاری به سویش بازمی‌گردند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنّٰاتٍ وَ عُيُونٍ -إلي أن قال- وَ مٰا هُمْ مِنْهٰا بِمُخْرَجِينَ» (بی‌گمان پرهیزگاران در باغ‌ها و چشمه‌سارانند... تا آنجا که فرمود: و آنان هرگز از آنجا بیرون رانده نخواهند شد؛ حجر: ۴۸). و این از قضاهایی (قوانین حتمی الهی) است که خداوند در روز آفرینش آدم و فرمان به فرشتگان و ابلیس برای سجده بر او مقرر فرمود، و پاداش پرهیزگاران و فرجامشان بدان تعیین شده است، چنان‌که پیش‌تر در تفسیر سورهٔ حجر گذشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۵ و ۱۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «قُلْ أَ ذٰلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ...» (بگو: آیا آن بهتر است یا بهشت جاودانی که به پرهیزگاران وعده داده شده است...) تا آنجا که می‌فرماید: « مَسْؤُلاً » (درخواستی که تحقق آن حتمی و پذیرفته است). اشاره با «ذٰلِكَ» (آن) به آتش سوزان با همان اوصاف یادشده است. خداوند به پیامبرش (ص) فرمان می‌دهد از آنان بپرسد: کدام‌یک برتر است، آتش سوزان یا بهشت جاودان؟ این پرسش دربارهٔ امری بدیهی است که هیچ خردمندی در پاسخِ آن درنگ نمی‌کند؛ و این شیوه‌ای رایج در مناظره و مجادله است که طرف مقابل را میان دو امر مردد می‌سازند که یکی درستی‌اش بدیهی و دیگری بطلانش آشکار است، تا او ناگزیر به انتخاب یکی از آن دو شود: اگر حق را برگزیند، به آنچه انکار می‌کرد اعتراف نموده است، و اگر باطل را برگزیند، رسوا می‌شود.

و فرمودهٔ او: « أَمْ جَنَّهُ الْخُلْدِ »، اضافه شدن «جنّت» به «خُلد» (جاودانگی) برای دلالت بر این است که خودِ بهشت در ذاتِ خود جاودان است و نابود نمی‌شود؛ چنان‌که عبارت پس از آن: « خٰالِدِينَ » (در حالی که در آن جاودانند) برای دلالت بر این است که اهل بهشت نیز در آن جاودان خواهند بود و فنا و نیستی به آنان راه ندارد.

مرحوم طبرسی دربارهٔ این آیه یادآور شده است که جملهٔ « كٰانَتْ لَهُمْ جَزٰاءً وَ مَصِيراً » (پاداش و سرانجامشان است) حال است از ضمیرِ بهشت که در « وُعِدَ الْمُتَّقُونَ » در تقدیر گرفته شده، و جملهٔ « لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ » حال است از « اَلْمُتَّقُونَ ». این سخن به ذهن نزدیک‌تر است از نظرِ کسانی که گفته‌اند هر دو جمله استینافی (آغازی نوین) هستند که در جایگاه علّت‌آوری و مانند پاسخی به پرسشی مقدَّر آمده‌اند.