تفسیر آیهٔ ۲ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلزّٰانِيَهُ وَ الزّٰانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَهَ جَلْدَهٍ » تا آخر آیه (نور: ۲). «زِنا» عبارت است از: آمیزش جنسی بدون عقد، یا بدون شبههٔ عقد و یا بدون مِلک یمین (مالکیت کنیز)؛ و «جَلد» تازیانه زدن است؛ و «رَأفت» مهربانی و عطوفت است و گفته شده: رأفت همان رحمتی است که با دل‌سوختگی و تأثر همراه باشد؛ و «طایفه» در اصل گروهی است که با کوچ کردن از جایی به جای دیگر می‌گردند، و گفته شده که چه بسا بر دو نفر و حتی بر یک نفر نیز اطلاق می‌شود.

و فرمودهٔ خداوند: « اَلزّٰانِيَهُ وَ الزّٰانِي » یعنی زن و مردی که زنا از آنان سر زده است، به هر یک از آن دو صد تازیانه بزنید؛ و این به صریحِ آیه، مجازات و حد زنا است، جز اینکه این حکم در چند صورت تخصیص خورده است:

از جملهٔ این صورت‌ها آن است که هر دو دارای همسر (محصَن) باشند یا یکی از آن دو محصن باشد، که در این حالت حکمش سنگسار است؛ و دیگر آن‌که هر دو برده (غیر آزاد) باشند یا یکی از آن‌ها برده باشد، که در این صورت نیمی از حد [یعنی پنجاه تازیانه] بر او جاری می‌شود.

گفته شده است: زن زناکار در یادکرد بر مرد زناکار مقدّم شده، زیرا زنا از سوی زنان زشت‌تر و شنیع‌تر است و شهوت در آنان قوی‌تر و بیشتر است. و خطاب در فرمانِ به تازیانه زدن متوجه عموم مسلمانان است، از این رو اجرای آن بر عهدهٔ کسی قرار می‌گیرد که زمام امورشان را در دست دارد؛ یعنی صاحبان ولایت از پیامبر و امام و کسی که جانشین اوست.

و این سخن خدا که: « وَ لاٰ تَأْخُذْكُمْ بِهِمٰا رَأْفَهٌ فِي دِينِ اللّٰهِ » (و مبادا در دین خدا نسبت به آن دو دستخوش دلسوزی شوید...)، نهی از رأفت (دلسوزی و مهربانی) از قبیل نهی از مسبَّب با نهی از سببِ آن است؛ زیرا دلسوزی نسبت به کسی که سزاوار گونه‌ای از مجازات است، موجب سهل‌انگاری در چشاندنِ عذاب سزاوارش می‌شود و به تخفیف در آن می‌انجامد و چه‌بسا به ترک آن منجر گردد؛ از همین رو، آن را مقید ساخت به سخنش که:

« فِي دِينِ اللّٰهِ » (در دین خدا)؛ یعنی در حالی که این رأفت، یعنی سهل‌انگاریِ ناشی از آن، در دین و شریعت خدا واقع شود.

و گفته شده است: مراد از دین خدا، حکم خداست؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «مٰا كٰانَ لِيَأْخُذَ أَخٰاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ» (یوسف: ۷۶) یعنی در حکم پادشاه؛ یعنی مبادا در اجرای حکم خدا و برپاییِ حد او، نسبت به آن دو دچار دلسوزی شوید.

و این سخن خدا که: « إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ » (اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید)؛ یعنی اگر چنین و چنان هستید [و به خدا و قیامت باور دارید]، پس نسبت به آن دو دستخوش دلسوزی نشوید و در کارشان سهل‌انگاری نکنید؛ و در این سخن، تأکیدی بر این نهی است.

و این سخن خدا که: « وَ لْيَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَهٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (و باید گروهی از مؤمنان شاهد مجازات آن دو باشند)؛ یعنی گروهی از آنان حاضر شوند و به این صحنه بنگرند تا از آن پند گیرند و به کار زشت و ناشایست نزدیک نشوند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ کلام الهی: « وَ لْيَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا » (و باید شاهد مجازات آن دو باشند) آمده است که فرمود: یعنی ضرب و تازیانه زدن به آن دو را؛ « طٰائِفَهٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (گروهی از مؤمنان)؛ فرمود: هنگام تازیانه زدن به آن دو، مردم را برای مشاهده گرد می‌آورند.

و در کتاب «تهذیب»، به اسناد خود از غیاث بن ابراهیم از امام صادق از پدرش از امیرالمؤمنین (ع) روایت شده که دربارهٔ سخن خدای عزوجل: « وَ لاٰ تَأْخُذْكُمْ بِهِمٰا رَأْفَهٌ فِي دِينِ اللّٰهِ » (و در دین خدا دربارهٔ آن دو مهربانی به دل راه ندهید) فرمود: یعنی در اجرای حدود؛ و دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « وَ لْيَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَهٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (و باید گروهی از مؤمنان شاهد مجازات آن دو باشند) فرمود: منظور از طایفه، [حداقل] یک نفر است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

در کتاب کافی، به اسناد خود از محمد بن سالم از امام باقر (ع) در ضمن حدیثی نقل شده است که فرمود: سورهٔ نور پس از سورهٔ نساء نازل شد؛ و گواه این امر آن است که خدای عزوجل در سورهٔ نساء بر پیامبر نازل فرمود: « وَ اللاّٰتِي يَأْتِينَ الْفٰاحِشَهَ مِنْ نِسٰائِكُمْ-فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَهً مِنْكُمْ-فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ-حَتّٰي يَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِيلاً » (نساء: ۱۵) (و زنانی از شما که مرتکب کار زشت [زنا] می‌شوند، چهار نفر از خودتان را بر آنان به شهادت بطلبید؛ پس اگر شهادت دادند، آنان را در خانه‌ها نگاه دارید تا مرگشان فرا رسد یا خدا برای آنان راهی قرار دهد)؛ و آن راهی که خدای عزوجل فرمود، این آیات است: « سُورَهٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا-وَ أَنْزَلْنٰا فِيهٰا آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ الزّٰانِيَهُ وَ الزّٰانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَهَ جَلْدَهٍ-وَ لاٰ تَأْخُذْكُمْ بِهِمٰا رَأْفَهٌ فِي دِينِ اللّٰهِ-إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ-وَ لْيَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَهٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (نور: ۱-۲) ([این] سوره‌ای است که آن را نازل کردیم و [احکامش را] واجب ساختیم و در آن آیاتی روشن فرستادیم، باشد که متذکر شوید. زن و مرد زناکار، هر یک از آن دو را صد تازیانه بزنید و اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید، در دین خدا نسبت به آن دو دلسوزی و ملایمت نکنید؛ و باید گروهی از مؤمنان شاهد مجازات آن دو باشند).