تفسیر آیهٔ ۱ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

هدف این سوره همان چیزی است که آغازش از آن خبر می‌دهد: « سُورَهٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا وَ أَنْزَلْنٰا فِيهٰا آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ »؛ پس این سوره یادآوریِ بخشی از احکام واجب و تشریع‌شده و سپس مجموعه‌ای از معارف الهیِ متناسب با آن احکام است که مؤمنان با آن‌ها متذکر می‌شوند.

خدای متعال می‌فرماید: « سُورَهٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا وَ أَنْزَلْنٰا فِيهٰا آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ » (نور: ۱). «سوره» دسته‌ای از کلام است که هدفی یگانه آن را گرد هم می‌آورد و برای همان هدف بیان شده است؛ از این رو، سوره گاهی به اعتبار خودِ آیات و معانی‌اش در نظر گرفته شده و فرموده است: « فَرَضْنٰاهٰا » (آن را واجب ساختیم)، و گاهی ظرفی برای برخی از آیات دانسته شده، همانند ظرف بودنِ کل برای جزء، و فرموده است: « أَنْزَلْنٰا فِيهٰا آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ » (و در آن آیاتی روشن فرو فرستادیم). «سوره» از واژه‌هایی است که قرآن آن را وضع کرده و دسته‌ای خاص از آیاتش را به آن نامیده، و کاربردش در کلام خدای متعال مکرر آمده است. گویا این واژه از «سورِ شهر» یعنی دیواری که بر گردِ آن کشیده می‌شود برگرفته شده، و سورهٔ قرآن نیز از آن رو بدین نام خوانده شده که آیاتِ خود یا هدفی را که برایش بیان شده احاطه می‌کند.

راغب گفته است: «فرض» بریدن شیء سخت و اثر گذاشتن در آن است؛ مانند شیار زدن در آهن یا تراشیدن چوب آتش‌زنه و کمان. او می‌گوید: «فرض» مانند «ایجاب» (واجب کردن) است، اما ایجاب به اعتبار وقوع و ثبوت حکم گفته می‌شود و فرض به اعتبار قطعیت و نفوذِ حکم در آن؛ خدای متعال می‌فرماید: « سُورَهٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا » یعنی عمل به آن را بر تو واجب ساختیم. او همچنین می‌گوید: هر جا عبارتِ «فرض الله علیه» (خداوند بر او واجب کرد) آمده، دربارهٔ واجبی است که خدا انسان را مکلّف به ورود در آن ساخته است، و آنچه با عبارت «فرض الله له» (خداوند برای او مقرر داشت) آمده، دربارهٔ آن است که انسان چیزی را بر خود حرام و ممنوع نکند؛ مانند « مٰا كٰانَ عَلَي النَّبِيِّ» مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ» (احزاب: ۳۸) یعنی: بر پیامبر در آنچه خدا برایش مقرر و حلال ساخته هیچ تنگنا و گناهی نیست. [پایان کلام راغب].

پس فرمودهٔ خداوند: « سُورَهٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا » یعنی این سوره‌ای است که آن را فرو فرستادیم و عمل به احکام درون آن را واجب گردانیدیم؛ و عمل به حکمِ ایجابی (واجب)، انجام دادنِ آن است و عمل به حکم تحریمی (حرام)، بازایستادن و خودداری از آن است.

و فرمودهٔ او: « وَ أَنْزَلْنٰا فِيهٰا آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ »؛ مقصود از آن — به گواهی سیاق — آیهٔ نور و آیات پس از آن است که بیانگر حقیقتِ ایمان و کفر و توحید و شرک‌اند و این معارف الهی را یادآوری می‌کنند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

در کتاب کافی، به اسناد خود از محمد بن سالم از امام باقر (ع) در ضمن حدیثی نقل شده است که فرمود: سورهٔ نور پس از سورهٔ نساء نازل شد؛ و گواه این امر آن است که خدای عزوجل در سورهٔ نساء بر پیامبر نازل فرمود: « وَ اللاّٰتِي يَأْتِينَ الْفٰاحِشَهَ مِنْ نِسٰائِكُمْ-فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَهً مِنْكُمْ-فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ-حَتّٰي يَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِيلاً » (نساء: ۱۵) (و زنانی از شما که مرتکب کار زشت [زنا] می‌شوند، چهار نفر از خودتان را بر آنان به شهادت بطلبید؛ پس اگر شهادت دادند، آنان را در خانه‌ها نگاه دارید تا مرگشان فرا رسد یا خدا برای آنان راهی قرار دهد)؛ و آن راهی که خدای عزوجل فرمود، این آیات است: « سُورَهٌ أَنْزَلْنٰاهٰا وَ فَرَضْنٰاهٰا-وَ أَنْزَلْنٰا فِيهٰا آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ الزّٰانِيَهُ وَ الزّٰانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وٰاحِدٍ مِنْهُمٰا مِائَهَ جَلْدَهٍ-وَ لاٰ تَأْخُذْكُمْ بِهِمٰا رَأْفَهٌ فِي دِينِ اللّٰهِ-إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ-وَ لْيَشْهَدْ عَذٰابَهُمٰا طٰائِفَهٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » (نور: ۱-۲) ([این] سوره‌ای است که آن را نازل کردیم و [احکامش را] واجب ساختیم و در آن آیاتی روشن فرستادیم، باشد که متذکر شوید. زن و مرد زناکار، هر یک از آن دو را صد تازیانه بزنید و اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید، در دین خدا نسبت به آن دو دلسوزی و ملایمت نکنید؛ و باید گروهی از مؤمنان شاهد مجازات آن دو باشند).