تفسیر آیهٔ ۵۳ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

حرف «باء» در «بِهِ» (به وسیلهٔ آن) برای سببیت است و در آن، نظام علت و معلول (سببیت و مسببیت) میان پدیده‌های جهان هستی تأیید شده است. و مقصود از «زوج» بودن گیاهان، یا این است که آن‌ها انواع و گونه‌های نزدیک به هم و همگون هستند — چنان‌که مفسران این‌گونه تفسیر کرده‌اند — یا حقیقت زوجیت میان نر و ماده در میان گیاهان است که از حقایق مورد تذکر قرآن کریم به شمار می‌رود.

و در سخن خدای متعال: «فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰي » (پس با آن جفت‌هایی از گیاهان گوناگون برآوردیم)، التفات (تغییر سیاق کلام) از غایب به متکلم مع‌الغیر (اول‌شخص جمع) به کار رفته است. گفته‌اند: وجه این التفات، عظمتی است که در این آفرینش شگفت‌آور و پدید آوردن صورت‌های گوناگون و جفت‌های مختلف — با همهٔ تنوع زیستی‌شان — از آبی یگانه وجود دارد؛ و کاری چنین با شکوه سر نمی‌زند مگر از ذاتی بزرگ‌مرتبه؛ و بزرگان معمولاً از جانب خود و دیگر یاوران و کارگزارانشان سخن می‌گویند. این التفات در معنای رویاندن گیاه به وسیلهٔ آب، در چند جای دیگر از کلام خدای متعال نیز آمده است؛ مانند این سخن او: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ ثَمَرٰاتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهٰا» (آیا ندانستی که خدا از آسمان آبی فرود آورد، پس با آن میوه‌هایی با رنگ‌های گوناگون برآوردیم؟) (فاطر: ۲۷)، و این سخن: «وَ أَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَنْبَتْنٰا بِهِ حَدٰائِقَ ذٰاتَ بَهْجَهٍ» (و برای شما از آسمان آبی فرود آورد، پس با آن باغ‌هایی سرورانگیز رویانیدیم) (نمل: ۶۰)، و این سخن: «وَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ نَبٰاتَ كُلِّ شَيْءٍ» (و او کسی است که از آسمان آبی فرود آورد، پس با آن گیاه هر چیزی را برآوردیم) (انعام: ۹۹).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۳ و ۵۴ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً -إلي قوله- لَآيٰاتٍ لِأُولِي النُّهيٰ » (همان کسی که زمین را برای شما بستری هموار قرار داد... تا آنجا که می‌فرماید:... نشانه‌هایی برای خردمندان است). پیش‌تر دانستی که پرسش فرعون: «فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُوليٰ؟» (پس حال و روز نسل‌های نخستین چیست؟) با صفتی که موسی برای خدا دربارهٔ هدایت عمومی برشمرد — که از جملهٔ آن، هدایت انسان به سعادت زندگی‌اش، یعنی زندگی جاودانهٔ اخروی است — پیوند دارد؛ و پاسخ به آن با جملهٔ «عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّي » (آگاهی از آن نزد پروردگار من است...) نیز با این موضوع مرتبط است. بنابراین، کلام او که: «الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً » (همان کسی که زمین را برای شما بستری هموار قرار داد)، ادامه دادنِ سخن در باب هدایت عمومی و یاد کردن نمونه‌های برجسته‌ای از آن است.

پس خدای پاک و منزه، انسان را در زمین مستقر ساخت تا در آن زندگی زمینی داشته باشد و از این رهگذر برای زندگی برتر و آسمانی‌اش توشه برگیرد؛ درست مانند کودکی که در گهواره آرام می‌گیرد و برای زندگی‌ای شریف‌تر و برتر پرورش می‌یابد. همچنین برای انسان در زمین راه‌هایی قرار داد تا با آن متوجه شود که میان او و هدف نهایی‌اش — که همان نزدیکی به خدای متعال و ورود به سرای کرامت الهی است — نیز راهی وجود دارد که باید آن را بپیماید، همان‌گونه که راه‌های زمینی را برای رسیدن به نیازهای زیستی‌اش می‌پیماید؛ و از آسمان آبی فرو فرستاد که همان آب باران‌هاست و آب چشمه‌ها، رودها و دریاهای زمین نیز از آن است؛ سپس به وسیلهٔ آن، جفت‌هایی — یعنی انواع و گونه‌های همگون — از گیاهان گوناگون رویانید و شما را به خوردن آن‌ها راهنمایی کرد؛ پس در این امور نشانه‌هایی است که خردمندان را به هدایت و پروردگاری خدای متعال راهنمایی می‌کند.

بنابراین، این سخن که: «الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً » (همان کسی که زمین را برای شما بستری هموار قرار داد)، اشاره به استقرار انسان در زمین برای تداوم زندگی دارد که خود از مصادیق هدایت است؛ و این سخن که: «وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيهٰا سُبُلاً » (و برای شما در آن راه‌هایی پدید آورد)، اشاره به راه‌هایی است که انسان در زمین برای رسیدن به مقاصدش می‌پیماید و این نیز جلوه‌ای از هدایت است؛ و این سخن که: «وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰي كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَكُمْ » (و از آسمان آبی فرو فرستاد، پس با آن جفت‌هایی از گیاهان گوناگون برآوردیم؛ بخورید و دام‌هایتان را بچرانید)، اشاره به هدایت انسان و چهارپایان به خوردن گیاهان برای بقای زندگی است؛ و در آن، هدایت آسمان به باریدن، هدایت آب باران به فرود آمدن، و هدایت گیاه به روییدن و سر برآوردن از خاک نیز نهفته است.