تفسیر آیهٔ ۳۸ سورهٔ طه

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۷ تا ۴۰ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَيْكَ مَرَّهً أُخْريٰ -إلي قوله- كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ » (و بی‌گمان بار دیگر نیز بر تو منت نهادیم... ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۳۸ و ۳۹ با هم

و عبارت «إِذْ أَوْحَيْنٰا إِليٰ أُمِّكَ مٰا يُوحيٰ » (آن‌گاه که به مادرت آنچه را باید وحی می‌شد وحی [الهام] کردیم)، مراد از وحی در آن، «الهام» است که نوعی القا در قلب، در بیداری یا خواب است؛ چراکه وحی در کلام خدای متعال، منحصر به وحی نبوت نیست، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَوْحيٰ رَبُّكَ إِلَي النَّحْلِ» (نحل: ۶۸؛ و پروردگارت به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد). اما دربارهٔ وحیِ نبوت، زنان به پیامبری برگزیده نمی‌شوند و چنین وحیی به آنان نمی‌شود؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُريٰ» (یوسف: ۱۰۹؛ و پیش از تو جز مردانی از اهل شهرها و آبادی‌ها را که به آنان وحی می‌کردیم، نفرستادیم). و عبارت «أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التّٰابُوتِ » (که او را در صندوق بگذار...) تا پایان آیه، مضمون همان چیزی است که به مادر موسی وحی (الهام) شد، و حرف «أَنْ» تفسیریه است (برای بیان مضمون وحی). برخی نیز گفته‌اند: «أن» مصدریه و متعلق به «أوحى» است و در تقدیر «أوحى بأن اقذفيه» (وحی کرد به اینکه او را بیفکن) می‌باشد؛ و گفته شده مصدریه است و جمله بدل از «مٰا يُوحيٰ » است.

و معنای این دو آیه چنین است: آن زمان که به مادرت آنچه را باید وحی و الهام می‌شد، وحی و الهام کردیم؛ و آن این بود که او را در تابوت — یعنی صندوق — بگذار (یا بیفکن)، و آن را در «یمّ» و دریا — که همان رود نیل است — بینداز؛ پس از جانب ما چنین مقدر و حتمی شده است که دریا او را به ساحل و کرانه بیفکند، تا دشمن من و دشمن او وی را برگیرد؛ و آن دشمن فرعون بود، زیرا او با ادعای خدایی با خدا دشمنی می‌کرد و با کشتن نوزادان با موسی دشمنی می‌ورزید در حالی که او نیز کودکی بود. این همان چیزی است که به مادرت وحی کردیم.

تفسیر آیه‌های ۳۸ تا ۴۰ با هم

بخش نخست، داستانِ وحی به مادر موسی را بازگو می‌کند که او را در صندوق و سپس در دریا بیندازد تا سرانجام به دست فرعون برسد و دشمن خدا و دشمنِ خودِ موسی او را برگیرد؛ و بخش دوم، ماجرای افکندن محبت بر او را حکایت می‌کند تا فرعون از کشتن او منصرف شود و به او نیکی کند، تا سرانجام کار به بازگشت او به سوی مادرش و آرام گرفتن در آغوش او بینجامد تا چشمش روشن شود و اندوهگین نگردد. و خداوند این را به مادرش وعده داده بود، چنان‌که در سورهٔ قصص می‌فرماید: «فَرَدَدْنٰاهُ إِليٰ أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ» (پس او را به مادرش بازگردانیدیم تا چشمش روشن شود و غمگین نگردد و بداند که وعدهٔ خدا حق است؛ قصص: ۱۳)؛ و لازمهٔ این معنا چنین است: اینکه این جمله، یعنی عبارت «وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ » (و بر تو افکندم...) و ادامهٔ آن، بر عبارت «أَوْحَيْنٰا إِليٰ أُمِّكَ » (به مادرت وحی کردیم) معطوف باشد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۳۸ تا ۴۰ با هم

در تفسیر قمی آمده است: پدرم از حسن بن محبوب، از علاء بن رزین، از محمد بن مسلم، از امام باقر (ع) برایم روایت کرد که فرمود: چون مادر موسی به او باردار شد، بارداری‌اش تا هنگام زایمان آشکار نشد. و فرعون زنانی از قبطیان را بر زنان بنی‌اسرائیل گماشته بود تا مراقب آنان باشند؛ زیرا به او خبر رسیده بود که بنی‌اسرائیل می‌گویند: «در میان ما مردی زاده می‌شود که به او موسی بن عمران می‌گویند، و نابودی فرعون و یارانش به دست او خواهد بود.» فرعون در آن هنگام گفت: «پسرانِ آنان را می‌کشم تا آنچه می‌خواهند رخ ندهد»، و میان مردان و زنان جدایی انداخت و مردان را در بازداشتگاه‌ها زندانی کرد.