تفسیر آیهٔ ۱۰۹ سورهٔ یوسف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُريٰ » (و پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی از اهل شهرها و آبادی‌ها را که به آنان وحی می‌کردیم...) تا پایان آیه. خدای پاک و منزه چون وضعیت مردم را در ایمان به خود، و سپس حال پیامبر(ص) را در دعوتِ آنان بر اساس رسالت الهی بیان کرد—بدون آنکه از ایشان مزدی بخواهد یا سودی برای خود جلب کند—روشن ساخت که این امر پدیده‌ای نوظهور و بی‌سابقه نیست، بلکه همان چیزی است که سنّت الهی در دعوت دینی بر آن جریان یافته است. پیامبرانِ گذشته فرشته نبودند، بلکه از میان همین مردم برانگیخته شدند و مردانی از اهل آبادی‌ها و شهرها بودند که با مردم رفت‌وآمد داشتند و نزدشان شناخته‌شده بودند. خداوند به آنان وحی فرستاد و ایشان را به سوی مردم روانه ساخت تا آنان را به سوی او فرا خوانند، درست همان‌گونه که این پیامبر نیز چنین است. و برای این دعوت‌شدگان امکان دارد در زمین سیر و سفر کنند و بنگرند که فرجامِ پیشینیانشان چگونه بوده است؛ زیرا سرزمین‌های ویران و خانه‌های خالی از سکنهٔ آنان، به روشنی بیانگر سرانجامِ کارشان است و از عاقبت کفر، انکار و تکذیب آیات الهی خبر می‌دهد.

بنابراین، پیامبر(ص) آنان را فرا نمی‌خواند مگر همان‌گونه که پیامبرانِ پیش از ایشان فرا می‌خواندند، و آنان را دعوت نمی‌کند مگر به آنچه خیر و صلاح کارشان در آن است؛ یعنی از خدا پروا بدارند تا رستگار شوند و به سعادت جاودان و نعمتی پایدار در سرایی ماندگار دست یابند: «وَ لَدٰارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَ فَلٰا تَعْقِلُونَ» (و قطعاً سرای آخرت برای کسانی که تقوا پیشه کرده‌اند بهتر است؛ آیا نمی‌اندیشید؟).

پس کلام خدا: « وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُريٰ » (و پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی از اهل شهرها و آبادی‌ها را که به آنان وحی می‌کردیم)، تطبیق‌دادنِ دعوت پیامبر(ص) با دعوت پیامبرانِ پیش از اوست. شاید توصیف آنان به اینکه از اهل قریه‌ها و شهرها بودند، برای اشاره به این باشد که پیامبران از خودِ این مردم بودند، در میانشان زندگی می‌کردند و با نشست‌وبرخاست و رفت‌وآمد در میان مردم شناخته‌شده بودند؛ نه فرشته بودند و نه از جنسی دیگر. توصیفِ آنان به اینکه «مرد» بودند نیز مؤید همین معناست؛ زیرا مردان [به سبب حضور در جامعه] نسبت به زنانِ پرده‌نشین، برای شناخته‌شدن مناسب‌تر و در دسترس‌تر بودند.

و این سخن او: « أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كٰانَ عٰاقِبَهُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » (آیا در زمین سیر و سفر نکرده‌اند تا بنگرند سرانجامِ کسانی که پیش از آنان بودند چگونه شد؟)، هشداری است به امت پیامبر(ص) همانند هشداری که به امت‌های گذشته داده شد؛ ولی آنان گوش فرا ندادند و فرجامِ شوم کار خود را چشیدند.

و سخنِ دیگر خدا: « وَ لَدٰارُ الْآخِرَهِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ » (و سرای آخرت برای کسانی که پروا کرده‌اند بهتر است؛ آیا خرد نمی‌ورزید؟)، بیانگر خیرخواهی و دلسوزی است؛ و اینکه آنچه به سویش فرا خوانده می‌شوند—یعنی تقوا—در پسِ خود چیزی جز سراسر خیر و تمامیِ سعادت برای آنان ندارد.

بحث روایی

و در کتاب «معانی الأخبار» به سند خود از سیّار از حسن بن علی از پدرانش از امام صادق (ع) در حدیثی روایت شده است که در آن در مقام خطاب فرمود: آیا نمی‌دانی که خدای متعال هرگز دنیا را از پیامبر یا امامی از جنس بشر خالی نگذاشته است؟ آیا خدای متعال نمی‌فرماید: « وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ » — یعنی به سوی مردم — « إِلاّٰ رِجٰالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُريٰ » (و پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی از اهل شهرها و آبادی‌ها را که به آنان وحی می‌کردیم)؟ پس خدا خبر داده است که فرشتگان را به زمین نفرستاده تا پیشوایان و حاکمان باشند، بلکه آنان تنها به سوی پیامبران فرستاده شده‌اند.