تفسیر آیهٔ ۱۲۵ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «قٰالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْميٰ وَ قَدْ كُنْتُ بَصِيراً » (گفت: پروردگارا، چرا مرا نابینا محشور کردی در حالی که [در دنیا] بینا بودم؟). در ابتدا به ذهن می‌رسد که نابینایی روز قیامت به چشم حسی مربوط است، زیرا آنچه او از آن می‌پرسد ازدست‌رفتنِ همان بیناییِ حسی است که در دنیا داشت، نه چشم دل که همان بصیرت است. اما در این صورت اشکالی پیش می‌آید و آن ناسازگاری با ظاهر آیاتی است که نشان می‌دهد مجرمان در روز قیامت هول‌وهراس‌های آن روز و نشانه‌های عظمت و قهر الهی را می‌بینند؛ مانند این سخن خدای متعال: «إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا» (آن‌گاه که مجرمان نزد پروردگارشان سرهای خود را به زیر افکنده‌اند [و می‌گویند:] پروردگارا، دیدیم و شنیدیم؛ سجده: ۱۲) و سخن دیگرش: «اقْرَأْ كِتٰابَكَ» (نامه‌ات را بخوان؛ اسراء: ۱۴). از همین رو، برخی مفسران گفته‌اند که آنان ابتدا بینا محشور می‌شوند و سپس نابینا می‌گردند؛ و برخی دیگر گفته‌اند ابتدا بینا، بعد نابینا و سپس دوباره بینا محشور می‌شوند.

اما این سخنان، مقایسهٔ امور و احوال آخرت با همانندهای آن در دنیاست و چنین سنجشی قیاس مع‌الفارق (مقایسهٔ دو امر ناهمسان) است؛ چراکه بر اساس آموزه‌های روشن و پذیرفته‌شدهٔ قرآن و سنت، نظام حاکم بر آخرت با نظام حاکم بر دنیا که ما با طبیعت آن مأنوسیم تفاوت دارد. اینکه فرد بینا هر دیدنی را ببیند و فرد نابینا از دیدن هرچه امکان دیده‌شدن دارد محروم باشد—آن‌گونه که در نظام این جهان مشاهده می‌شود—هیچ دلیلی ندارد که در نظام آخرت نیز به همین عمومیت و شمول جریان داشته باشد. بنابراین کاملاً رواست که در آنجا این مسئله تفکیک‌پذیر باشد؛ یعنی مجرم نابینا باشد و آنچه را مایهٔ سعادت زندگی، رستگاری و دست‌یابی به کرامت اوست نبیند، اما در عین حال، آنچه را حجت را بر او تمام می‌کند و آنچه او را از هول‌وهراس‌های قیامت به وحشت می‌اندازد و آنچه عذابش را با آتش و جز آن شدت می‌بخشد، به چشم خود ببیند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید:

«إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ» (بی‌گمان آنان در آن روز از [رحمت و کرامتِ] پروردگارشان در پرده و محروم‌اند؛ مطففین: ۱۵).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۱۵ تا ۱۲۶ با هم

معنای یادشده در این روایت از بطن قرآن است که در آن، احکام به حقیقت خود و پیمان‌ها به تأویلشان—که همان ولایت الهی است—بازگردانده شده‌اند، و اصلاً از قبیل تفسیرِ لفظ آیه نیست. ادامه در متن کامل