تفسیر آیهٔ ۱۱۳ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ كَذٰلِكَ أَنْزَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَ صَرَّفْنٰا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً » (و این‌گونه آن را قرآنی عربی نازل کردیم و در آن از هشدارها و تهدیدها به شیوه‌های گوناگون آوردیم، باشد که پروا پیشه کنند یا پندی تازه برایشان پدید آورد [طه: ۱۱۳]). ظاهر سیاق آیه نشان می‌دهد که اشاره با واژهٔ «كَذٰلِكَ» (این‌گونه) به ویژگی‌های بیانیِ این آیات بازمی‌گردد. عبارت «قُرْآناً عَرَبِيًّا » نیز حال است برای ضمیر در «أَنْزَلْنٰاهُ » (آن را نازل کردیم)؛ و «تصریف» به معنای دگرگون ساختن و گرداندن از حالتی به حالت دیگر است. معنای آیه چنین است: بر این شیوه از بیان اعجازآمیز، کتاب را نازل کردیم در حالی که قرآنی خواندنی و عربی است، و بخشی از هشدارهایی را که داده بودیم، صورت به صورت و در شکل‌های گوناگون در آن آوردیم.

و سخن پروردگار: «لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً » (باشد که پروا پیشه کنند یا پندی برایشان پدید آورد)؛ پیش‌تر در سخن الهی: «لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشيٰ » (شاید پند پذیرد یا بترسد [طه: ۴۴])، یادآوری و پند گرفتن (ذِکر) در برابر ترس و خشیت قرار گرفته بود؛ از این تقابل می‌توان دریافت که مراد از پرواپیشگی (اتقاء) در اینجا، پرهیز از دشمنی و لجاجت است که لازمهٔ خشیت و ترس از احتمال زیان به شمار می‌آید، نه آن تقوایی که بر ایمان مترتب می‌شود و با انجام طاعات و دوری از گناهان تحقق می‌یابد. و مراد از پدید آوردنِ پند برای آنان، حاصل شدن یادآوری و بیداری در دل‌های آنان است؛ و بدین‌گونه تقابل میان یادآوری (ذِکر) و پرواپیشگی (تقوا) بدون هیچ تکلفی برقرار می‌گردد.

و معنای آیه—خدا داناتر است—این است که: باشد که آنان به سبب پدید آمدنِ ترس در دل‌هایشان از احتمال خطر و احتمال این‌که این سخن حق باشد، از دشمنی با حق پرهیز کنند، یا این‌که یاد و تذکری از حق در وجودشان پدید آید و به آن ایمان آورند.