تفسیر آیهٔ ۲۷۹ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

«فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ» تا پایان آیه (پس اگر چنین نکردید، به جنگی از سوی خدا و پیامبرش آگاه باشید...).

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ» (پس اگر چنین نکردید، به جنگی از سوی خدا و پیامبرش آگاه باشید)؛ واژهٔ «إِذن» هم‌وزن و هم‌معنای «عِلم» (دانستن و آگاهی) است، و به‌صورت «فَآذِنُوا» نیز خوانده شده که فعل امر از باب اِیذان (اعلام کردن و باخبر ساختن) است. حرف «باء» در تعبیر «بِحَرْبٍ»، به‌سبب تضمینِ معنای یقین و مانند آن در فعل آمده است؛ و معنا چنین می‌شود: به جنگی از سوی خدا و پیامبرش یقین پیدا کنید، یا با یقینْ خود را از جنگی از جانب خدا و پیامبرش آگاه سازید. نکره آمدن واژهٔ «حَرْب» (جنگ) برای رساندن بزرگی و هولناکیِ آن یا بیان نوع ویژه‌ای از جنگ است. نسبت دادن جنگ به خدا و پیامبرش به این جهت است که این جنگ با حکمی پیوند دارد که خدای پاک و منزه در آن سهمِ جعل و قانون‌گذاری دارد و پیامبرش در آن سهمِ ابلاغ و پیام‌رسانی دارد؛ و اگر تنها به خداوند نسبت داده می‌شد، فرمانی تکوینی می‌بود، و اما پیامبر او در هیچ کاری جدا از خدای پاک و منزه استقلال ندارد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ» (هیچ چیز از این کار در اختیار تو نیست؛ آل عمران: ۱۲۸).

و جنگِ خدا و پیامبرش در یکی از احکام با کسی که تسلیم آن نمی‌شود، به معنای تحمیل آن حکم بر مسلمانانی است که آن را رد کرده‌اند، از راه جنگیدن با آنان؛ همان‌گونه که این سخن خدای متعال بر آن دلالت دارد: «فَقٰاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتّٰي تَفِيءَ إِليٰ أَمْرِ اللّٰهِ:» (حجرات: ۹: «با آن گروهی که ستم و سرکشی می‌کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد»). افزون بر این، خدای متعال شیوه و تدبیر دیگری نیز در دفاع از حکم خویش دارد و آن جنگیدن با آنان از راه فطرت است؛ یعنی برانگیختن فطرت همگانی بر ضد آنها، و همین برانگیختگی است که نفسشان را می‌بُرد، دیارشان را ویران می‌سازد و آثارشان را محو می‌کند. خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَهً أَمَرْنٰا مُتْرَفِيهٰا فَفَسَقُوا فِيهٰا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِيراً:» (اسراء: ۱۶: «و هرگاه بخواهیم شهری را هلاک کنیم، به خوش‌گذرانانش فرمان می‌دهیم [تا فرمان برند]، ولی در آن به نافرمانی می‌پردازند؛ پس سخن عذاب بر آن قطعی می‌شود و آن را به سختی درهم می‌کوبیم»).

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَ لَا تُظْلَمُونَ» (و اگر توبه کنید، اصل سرمایه‌هایتان از آنِ خود شماست؛ نه ستم می‌کنید و نه بر شما ستم می‌شود). عبارت «وَ إِنْ تُبْتُمْ» (و اگر توبه کنید) این نکتهٔ گذشته را تأیید می‌کند که خطاب در این آیه به برخی از مؤمنان است؛ کسانی که ربا می‌گرفتند و هنوز باقی‌مانده‌ای از سود ربا نزد بدهکاران و طرف‌های معامله‌شان داشتند. و عبارت «فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِكُمْ» یعنی اصل مال‌های خالص از ربا برای خودتان است؛ نه با گرفتن ربا ستم می‌کنید و نه با دست‌اندازی به اصل سرمایه‌تان، به شما ستمی می‌شود. این آیه بر سه نکته دلالت دارد: نخست، امضای اصل مالکیّت؛ دوم، ستم بودنِ گرفتن ربا، همان‌گونه که پیش‌تر گذشت؛ و سوم، امضای انواع معاملات؛ چراکه از آن به «رُؤُسُ أَمْوٰالِكُمْ» تعبیر کرده است، و مال تنها زمانی «رأس‌المال» (سرمایه) نامیده می‌شود که در راه‌های دادوستد و انواع کسب‌وکار به کار افتد.

بحث علمی دیگری) [دربارهٔ ربا

آنچه خدای متعال دربارهٔ حکمت تحریمِ ربا بیان فرموده، کاملاً با آنچه پیش‌تر دربارهٔ گرفتنِ زیادی بدون عوض (چیزی در برابر آن) گفتیم، منطبق است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوٰالِ النّٰاسِ فَلاٰ يَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ زَكٰاهٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ:» (روم: ۳۹؛ و آنچه از ربا می‌دهید تا در اموال مردم فزونی یابد، نزد خدا فزونی نمی‌گیرد؛ و آنچه از زکات می‌پردازید در حالی که خشنودیِ خدا را می‌جویید، آنان‌اند که دارایی‌شان چندبرابر می‌شود). در این آیه، ربا را فزاینده در اموال مردم دانسته است؛ و این از آن روست که ربا با افزودنِ بخش‌هایی از اموال مردم به خود رشد می‌کند، درست همان‌گونه که بذر گیاه با تغذیه از خاک و پیوستنِ اجزای آن به خود می‌بالد و رشد می‌یابد. از این رو، ربا پیوسته رشد می‌کند و افزوده می‌شود، در حالی که از اموال مردم می‌کاهد تا آنکه همه‌اش را به پایان بَرد. این همان نکته‌ای است که پیش‌تر یادآور شدیم. با این بیان روشن می‌شود که مراد خدای متعال از این سخن که فرمود: «وَ إِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوٰالِكُمْ لٰا تَظْلِمُونَ وَ لٰا تُظْلَمُونَ» (و اگر توبه کنید، اصلِ اموالتان از آنِ شماست، نه ستم می‌کنید و نه بر شما ستم می‌رود) تا آخر آیه، این است که به مردم ستم نمی‌کنید و از سوی آنان یا از جانب خدای پاک و منزه بر شما ستمی نمی‌رود؛ بنابراین ربا ستم بر مردم است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۷۸ و ۲۷۹ با هم

و این نکته، روایتی را که در بحث رواییِ آینده دربارهٔ شأن نزول آیه خواهیم آورد، تأیید می‌کند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۷۸ و ۲۷۹ با هم

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است که ابوداوود، تِرمِذی (که آن را صحیح دانسته)، نَسائی، ابن‌ماجه، ابن‌ابی‌حاتم و بیهقی در «سُنَن» خود از عمرو بن اَحوَص روایت کرده‌اند که او در حَجَّةُالوداع همراه پیامبر خدا (ص) حضور داشت؛ پس آن حضرت فرمود: «ألا إن كل ربا في الجاهلية موضوع، لكم رءوس أموالكم لا تظلمون و لا تظلمون»؛ «آگاه باشید که هر ربایی در جاهلیت ساقط است؛ اصل سرمایه‌هایتان برای خودِ شماست، نه ستم می‌کنید و نه بر شما ستم می‌رود».

بحث علمی) [دربارهٔ ربا

تفسیر آیه‌های ۲۷۵ تا ۲۸۱ با هم

این [زیان‌ها و پیامدهای تباه‌کننده] دربارهٔ ربای متداول میان ثروتمندان و تنگدستان بود؛ اما ربایی که میان دیگران جریان دارد — مانند ربای تجاری که اساس کار بانک‌ها و مؤسسات مشابه است، نظیر ربا بر وام و تجارت با آن — کمترین پیامدش این است که از یک سو، اموال را به تدریج به سوی سرمایهٔ رَبَوی می‌کشاند، و از سوی دیگر موجب افزایشِ [ساختگیِ] سرمایه‌های تجاری و قدرت گرفتن آن‌ها بیش از واقعیت بیرونی‌شان می‌گردد. ادامه در متن کامل

پژوهشگر در مباحث اقتصادی تردید ندارد که تنها انگیزه و علت رواج کمونیسم و پیشرفت مرام اشتراکی، تراکمِ سرسام‌آور ثروت نزد شماری اندک از افراد، برخورداری چشمگیر آنان از امتیازات زندگی و محروم ماندن دیگران — که اکثریت جامعه را تشکیل می‌دهند — از ضروری‌ترین نیازهایشان است. ادامه در متن کامل

بحث علمی دیگری) [دربارهٔ ربا

تفسیر آیه‌های ۲۷۵ تا ۲۸۱ با هم

غزالی در کتاب «الشکر» از احیاء [العلوم] می‌گوید: «از نعمت‌های خدای متعال، آفرینش درهم‌ها و دینارهاست که قوام و پایداری دنیا به آن دو وابسته است. ادامه در متن کامل