تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ روم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوٰالِ النّٰاسِ فَلاٰ يَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ،وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ زَكٰاهٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ » [روم: ۳۹]؛ «ربا» به معنای رشد و افزایش مال است، و عبارت « لِيَرْبُوَا » إلخ به وجهِ نام‌گذاری آن اشاره دارد. پس مقصود این است که مالی که به مردم می‌دهید تا در اموالشان بیفزاید — بی‌آنکه قصد رضای خدا را داشته باشید، به قرینهٔ اینکه در مقابل آن طلب وجه‌الله آمده است — نزد خدا فزونی و رشدی نمی‌یابد؛ یعنی به سبب نداشتن قصدِ وجه‌الله (قربت به خدا)، پاداشی به آن داده نمی‌شود.

و سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ زَكٰاهٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ »؛ مقصود از زکات، مطلق صدقه یعنی پرداخت مال برای رضای خدا و بدون ریخت‌وپاش (تبذیر) است؛ و «مُضعِف» یعنی صاحب فزونی و چندبرابر، و معنا چنین است: هر مالی را که صدقه دهید در حالی که خشنودی خدا را می‌جویید، پس آنان همان کسانی هستند که مال یا پاداششان برایشان چندبرابر می‌شود.

بنابراین، به قرینهٔ تقابلِ میان آن‌ها و شواهد پیرامونی‌شان، مقصود از ربا و زکات، ربای حلال — یعنی بخششِ مالی بدون قصد قربت — و صدقه — یعنی دادن مال با قصد قربت — است. همهٔ این‌ها بر این فرض است که آیه مکی باشد؛ اما اگر مدنی باشد، مقصود از ربا، ربای حرام و مقصود از زکات، همان زکات واجب است.

بحث روایی

در «کافی» به سند خود از ابراهیم یمانی روایت شده است که امام صادق (ع) فرمود: «الربا رباءان:» (ربا دو گونه است:)

«ربا يؤكل و ربا لا يؤكل، فأما الذي يؤكل فهديتك إلي الرجل-تطلب منه الثواب أفضل منها فذلك الربا الذي يؤكل» (ربایی که خورده می‌شود و ربایی که خورده نمی‌شود [و حرام است]. اما آن ربایی که خورده می‌شود، هدیه‌ای است که به فردی می‌دهی و در برابرش پاداشی بهتر از آن می‌خواهی؛ پس این همان ربایی است که خورده می‌شود)، و این همان سخن خدای عزّوجلّ است که می‌فرماید: « وَ مٰا آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوٰالِ النّٰاسِ فَلاٰ يَرْبُوا عِنْدَ اللّٰهِ » (و آنچه برای فزونی‌خواهی می‌دهید تا در اموال مردم فزونی یابد، نزد خدا فزونی نمی‌یابد؛ روم: ۳۹)؛ «و أما الذي لا يؤكل فهو الذي نهي الله عنه و أوعد عليه النار:» (و اما آن ربایی که خورده نمی‌شود، همان است که خداوند از آن نهی فرموده و بر آن وعدهٔ آتش داده است).

می‌گویم: این روایت در «التهذیب» نیز از ابراهیم بن عمر از آن حضرت (ع)، در «تفسیر القمی» از حفص بن غیاث از ایشان (ع)، و در «مجمع البیان» به‌طور مرسل از امام باقر (ع) روایت شده است.

و در «مجمع البیان» ذیل فرمودهٔ خدای متعال: « فَأُولٰئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ » (آنانند که پاداشِ چندبرابر دارند؛ روم: ۳۹) آمده است که امیرالمؤمنین (ع) فرمود:

«فرض الله الصلاة تنزيها عن الكبر، و الزكاة تسبيبا للرزق، و الصيام ابتلاء لإخلاص الخلق، و صلة الأرحام منماة للعدد» (خداوند نماز را برای پیراستن از کبر واجب فرمود، و زکات را برای سبب‌سازیِ روزی، و روزه را برای آزمودن اخلاصِ آفریدگان، و صلهٔ رحم را برای افزایشِ جمعیت و نیروی مؤمنان).

و در کتاب «من لا یحضره الفقیه» در خطبه‌ای از حضرت زهرا (ع) آمده است: «ففرض الله الإيمان تطهيرا من الشرك و الصلاة-تنزيها عن الكبر و الزكاة زيادة في الرزق» (پس خداوند ایمان را برای پاک کردن از شرک واجب فرمود، و نماز را برای پیراستن از کبر، و زکات را برای افزونیِ روزی).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۸ و ۳۹ با هم

این آیه و آیهٔ پیش از آن، بیش از آنکه به آیات مکی شبیه باشند، به آیات مدنی شباهت دارند؛ و به آنچه ادعا می‌شود از روایت یا اجماع منقول، اعتباری نیست.