تفسیر آیهٔ ۳۸ سورهٔ روم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَآتِ ذَا الْقُرْبيٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ » إلخ (پس حقِ خویشاوند و تنگدست و درراه‌مانده را ادا کن؛ روم: ۳۸)؛ «ذو القربی» خویشاوند و از بستگان نسبی (ارحام) است، «مسکین» حالش از فقیر بدتر است، و «ابن السبیل» مسافرِ نیازمند است. اضافه شدن «حق» به ضمیر نشان می‌دهد که خویشاوند دارای حقی ثابت است. مخاطبِ آیه پیامبر (ص) است؛ بنابراین، ظاهر آیه با توجه به قرائنی که آن را در بر گرفته این است که مقصود از آن، خمس است و تکلیف متوجه پیامبر (ص) است و دیگر مکلفان به پرداخت خمس نیز از ایشان پیروی می‌کنند. خویشاوندان نیز در هر حال، همان خویشاوندان پیامبرند؛ چنان‌که در آیهٔ خمس آمده است. همهٔ این‌ها بر این فرض است که آیه مدنی باشد؛ اما اگر مانند دیگر آیات این سوره مکی باشد، مقصود مطلقِ نیکی و احسان به خویشاوندان، مسکین و درراه‌مانده است.

و از آنجا که آیه دارای معنایی عام است، در بیانِ اثر نیک آن نیز تعمیم داد و فرمود: « ذٰلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » [روم: ۳۸]؛ (این کار برای کسانی که وجه خدا را می‌جویند بهتر است و اینانند که رستگارند).

بحث روایی

و در کتاب «مجمع البیان»، دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ آتِ ذَا الْقُرْبيٰ حَقَّهُ » (و حق خویشاوند را به او بده؛ روم: ۳۸) آمده است:

ابوسعید خدری و دیگران روایت کرده‌اند که: چون این آیه بر پیامبر خدا (ص) نازل شد، آن حضرت «فدک» را به فاطمه (ع) بخشید و آن را به ایشان تحویل داد؛ و همین معنا از امام باقر و امام صادق (ع) نیز روایت شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۸ و ۳۹ با هم

این آیه و آیهٔ پیش از آن، بیش از آنکه به آیات مکی شبیه باشند، به آیات مدنی شباهت دارند؛ و به آنچه ادعا می‌شود از روایت یا اجماع منقول، اعتباری نیست.