تفسیر آیهٔ ۲۴۰ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً وَصِيَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ» (و کسانی از شما که مرگشان فرا می‌رسد و همسرانی به جا می‌گذارند، باید برای همسرانشان وصیت کنند). کلمهٔ «وَصِيَّةً» مفعول مطلق برای فعلی در تقدیر است، و تقدیر کلام چنین است: «ليوصوا وصية ينتفع به أزواجهم و يتمتعن متاعا إلى الحول بعد التوفي»؛ یعنی باید وصیت کنند، وصیتی که همسرانشان از آن بهره‌مند شوند و پس از درگذشت شوهر تا یک سال از امکانات زندگی برخوردار گردند.

معرفه‌بودن کلمهٔ «حَول» با «الـ» [لام عهد] خالی از دلالت بر این نکته نیست که این آیه پیش از تشریع عدهٔ وفات (یعنی چهار ماه و ده روز) نازل شده است؛ چرا که در جاهلیت، زنانِ عرب پس از مرگ همسرانشان یک سالِ کامل در خانه می‌نشستند و عده نگه می‌داشتند. از این رو آیه سفارش می‌کند که شوهران برای آنان به مالی وصیت کنند تا بدون آنکه از خانه‌هایشان بیرون رانده شوند، تا پایان سال از آن بهره‌مند گردند. با این حال، چون این امر حقی برای خودِ زنان بود و گذشتن از حق رواست، آنان اختیار داشتند آن را مطالبه کنند یا از آن درگذرند؛ پس اگر [به میل خود پیش از سال] بیرون می‌رفتند، بر وارثان و کسانی که در حکم آنان هستند گناهی نبود در آنچه آن زنان دربارهٔ خود به شایستگی انجام می‌دادند. این حکم مانند همان سفارشی است که خداوند دربارهٔ کسی که مرگش فرا رسیده فرمود تا برای پدر و مادر و نزدیکان به شایستگی وصیت کند؛ خدای متعال می‌فرماید: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّهُ لِلْوٰالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَي الْمُتَّقِينَ:» (بر شما مقرر شده است که چون مرگ یکی از شما فرا رسد، اگر مالی بر جای می‌گذارد، برای پدر و مادر و نزدیکان به شایستگی وصیت کند؛ این حقی است بر عهدهٔ پرهیزگاران؛ بقره: ۱۸۰).

از آنچه گفتیم روشن می‌شود که این آیه با آیهٔ عدهٔ وفات [چهار ماه و ده روز] و آیهٔ سهم‌الارثِ یک‌چهارم و یک‌هشتم [برای همسران] نسخ شده است.

بحث روایی

و در «تفسير العياشي» از ابوبصیر روایت شده که گفت: از امام (ع) دربارهٔ سخن خداوند: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْوٰاجاً-وَصِيَّةً لِأَزْوٰاجِهِمْ مَتٰاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرٰاجٍ» (بقره: ۲۴۰: و کسانی از شما که مرگشان فرامی‌رسد و همسرانی به جا می‌گذارند، برای همسرانشان وصیت کنند که تا یک سال از مسکن و معیشت برخوردار باشند و بیرون رانده نشوند) پرسیدم؛ فرمود:

«هي منسوخة؛ این آیه نسخ شده است». گفتم: [حکم آن] چگونه بود؟ فرمود: «كان الرجل إذا مات-أنفق على امرأته من صلب المال حولا-ثم أخرجت بلا ميراث ثم نسختها آية الربع و الثمن،فالمرأة ينفق عليها من نصيبها؛ [پیش از این] هرگاه مردی از دنیا می‌رفت، تا یک سال از اصل مال برای همسرش هزینه می‌شد و سپس بدون هیچ میراثی بیرون رانده می‌شد؛ تا آنکه آیهٔ یک‌چهارم و یک‌هشتم (آیهٔ ارث در نساء: ۱۲) آن را نسخ کرد؛ بنابراین هزینهٔ زن از سهمِ ارث خودش تأمین می‌شود».

و در همان کتاب از معاویة بن عمار نقل است که گفت: از امام (ع) دربارهٔ سخن خدا: «وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ...» پرسیدم؛ فرمود: «منسوخة نسختها آیة- یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً ،و نسختها آیة المیراث؛ نسخ شده است؛ آیهٔ «يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً» (بقره: ۲۳۴: چهار ماه و ده روز بر خود درنگ روا دارند) و آیهٔ ارث، آن را نسخ کرده‌اند».