تفسیر آیهٔ ۱۹۲ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (پس اگر دست کشیدند، قطعاً خدا آمرزنده و مهربان است). «انتهاء» به معنای خودداری و بازایستادن است؛ و مراد از آن در اینجا دست برداشتن از هرگونه جنگ در کنار مسجدالحرام است، نه دست کشیدن از اصلِ جنگ از راه فرمان‌برداری از دین و پذیرش اسلام؛ زیرا این معنا، مقصود از سخن دوم خداست که می‌فرماید: «فَإِنِ انْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوانَ» (پس اگر دست برداشتند، دیگر هیچ تعدی و دشمنی‌ای روا نیست). اما این دست کشیدن (در آیهٔ نخست)، قیدی است که به نزدیک‌ترین جمله به خود بازمی‌گردد و آن جملهٔ «وَ لاٰ تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ» (و نزد مسجد با آنان نجنگید) است. بنابراین، هر یک از این دو جمله — یعنی سخن خدای متعال: «فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللّٰهَ» و سخن دیگرش: «فَإِنِ انْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوانَ» — قیدی برای کلام پیوسته به خود است، بی‌آنکه تکراری در میان باشد.

و در سخن خدای متعال: «فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (بی‌تردید خدا آمرزنده و مهربان است)، سبب به‌جای مسبَّب (علت به‌جای معلول) نشسته است تا علتِ حکم را بیان کند؛ و معنا چنین است: اگر دست برداشتند، همانا خدا آمرزنده و مهربان است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۹۰ تا ۱۹۵ با هم

سیاق آیات شریف نشان می‌دهد که همگی یک‌جا نازل شده‌اند و کلام در آن‌ها برای بیان یک هدف واحد آورده شده است، و آن تشریعِ جنگ برای نخستین بار با مشرکان مکه است؛ زیرا در این آیات به بیرون راندن آنان از همان‌جا که مؤمنان را بیرون راندند، به فتنه، به قصاص، و به نهی از جنگیدن با آنان در کنار مسجدالحرام مگر آنکه خودشان در آنجا دست به جنگ بزنند، پرداخته شده است و همهٔ این‌ها اموری پیوسته به مشرکان مکه است. ادامه در متن کامل

افزون بر اینکه هر پنج آیه در پی بیان یک حکم با حدود، جوانب و لوازم آن هستند: سخن خدای متعال که «وَ قٰاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ» (و در راه خدا بجنگید) برای بیان اصل حکم است؛ و سخن او که «لَا تَعْتَدُوا...» (تعدی مکنید...) تعیین مرز آن از نظر رعایت نظم و انضباط است؛ و سخن او که «وَ اقْتُلُوهُمْ...» (و آنان را… ادامه در متن کامل

جهادی که قرآن به آن فرمان می‌دهد:

تفسیر آیه‌های ۱۹۰ تا ۱۹۵ با هم

سپس آیه‌های جهاد و پیکار نازل شد؛ برخی از آن‌ها به‌طور ویژه دربارهٔ پیکار با مشرکان مکه و هم‌پیمانان آن‌هاست؛ مانند سخن خدای متعال که می‌فرماید: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقٰاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللّٰهَ عَليٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيٰارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلاّٰ أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللّٰهُ:» (… ادامه در متن کامل

و دسته‌ای دیگر، آیه‌های پیکار با اهل کتاب است؛ خدای متعال می‌فرماید: «قٰاتِلُوا الَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لاٰ يُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتٰابَ حَتّٰي يُعْطُوا الْجِزْيَهَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ:» (… ادامه در متن کامل

و دسته‌ای دیگر، آیه‌های پیکار با مشرکان به‌طور عام است، یعنی کسانی که اهل کتاب نیستند؛ مانند سخن خدای متعال که می‌فرماید: ادامه در متن کامل

«فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ:» (توبه: ۵) «مشرکان را هر جا یافتید بکشید.» و مانند سخن خدای متعال که می‌فرماید: «قٰاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّهً كَمٰا يُقٰاتِلُونَكُمْ كَافَّهً:» (توبه: ۳۶) «همگی با مشرکان بجنگید، همان‌گونه که آنان همگی با شما می‌جنگند.» ادامه در متن کامل

و دسته‌ای دیگر آیاتی است که به پیکار با همهٔ کافران فرمان می‌دهد؛ مانند سخن خدای متعال که می‌فرماید: «قٰاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفّٰارِ وَ لْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَهً:» (توبه: ۱۲۳) «با کافرانی که به شما نزدیک‌ترند بجنگید، و باید در شما سرسختی و صلابت بیابند.» ادامه در متن کامل

و خلاصهٔ سخن آنکه قرآن بیان می‌دارد اسلام و آیین توحید بر پایهٔ فطرت بنا شده است و هموست که عهده‌دار اصلاح زندگی بشریت است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ» «پس با گرایش کامل به حق، روی خود را به سوی این آیین بدار؛ فطرتِ...» «اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ:» (… ادامه در متن کامل

افزون بر اینکه خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّهٍ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّهٍ عَلَي الْكٰافِرِينَ،يُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ لاٰ يَخٰافُونَ لَوْمَهَ لاٰئِمٍ:» (مائده: ۵۴)؛ یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هر کس از شما از دینش برگردد، به زودی خدا گروهی را می‌آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز او را دوست دارند؛ در برابر مؤمنان فروتن و بر کافران سرسخت‌اند، در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی‌هراسند» ــ چنان‌که در جای خود خواهد آمد ــ به دعوتی حق و نهضتی دینی اشاره دارد که به فرمان الهی رخ خواهد داد، و تأیید می‌کند که این رویدادِ وعده‌داده‌شده تنها از رهگذرِ فراخوان به جهاد به وقوع می‌پیوندد. ادامه در متن کامل

با بیانی که گذشت، پاسخِ اشکالی که چه بسا بر اسلام دربارهٔ تشریع جهاد وارد می‌آورند روشن می‌شود؛ اینکه می‌گویند جهاد خروج از شیوهٔ نهضت‌های دینیِ به‌جامانده از پیامبران پیشین است، زیرا دینِ آنان در پیشرفت و بالندگی خود تنها بر دعوت و هدایت تکیه داشت، نه اجبار بر ایمان از طریق جنگی که در پی آن کشتار، اسارت و غارت می‌آید. ادامه در متن کامل

توضیح آنکه قرآن روشن می‌کند اسلام بر پایهٔ داوریِ فطرت انسانی بنا شده است؛ فطرتی که نباید تردید کرد کمال انسان در زندگی‌اش در همان چیزی است که فطرت بدان حکم کرده و به سویش فراخوانده است. ادامه در متن کامل

اما این اشکال که جهاد پس از پیروزی مستلزم اکراه و اجبار است؛ هنگامی که احیای انسانیت در گروِ تحمیلِ حق مشروع بر گروهی از افراد پس از روشنگری و اقامهٔ حجتی رسا بر آنان باشد، چنین اجباری هیچ زیان و ایرادی ندارد. ادامه در متن کامل

گذشته از این، اکراه و اجبار تنها در یک نسل جریان دارد و پایدار می‌ماند؛ سپس آموزش و پرورش دینی، نسل‌های بعدی را با پرورش دادنشان بر پایهٔ دین فطری و کلمهٔ توحید، با رغبت و اختیار اصلاح می‌کند. ادامه در متن کامل

اما این سخن آنان که سایر پیامبران تنها بر شیوهٔ دعوتِ صِرف و هدایت حرکت می‌کردند؛ تاریخ موجود از زندگی آنان نشان می‌دهد که گسترهٔ توانشان به اندازه‌ای نبود که اقدام به جنگ برایشان میسر باشد، مانند نوح، هود و صالح (ع) که چیرگی و قدرت حاکمان، آنان را از هر سو در بر گرفته بود. ادامه در متن کامل

علاوه بر این، گروهی از پیامبران در راه خدای متعال جنگیدند، چنان‌که تورات نیز آن را حکایت می‌کند و قرآن هم بخشی از آن را بازگو می‌فرماید؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ كَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَكٰانُوا وَ اللّٰهُ يُحِبُّ الصّٰابِرِينَ وَ مٰا كٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِي أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَي الْقَوْمِ الْكٰافِرِينَ:» (… ادامه در متن کامل

و خدای متعال در داستان سلیمان و ملکهٔ سبأ می‌فرماید: «أَلاّٰ تَعْلُوا عَلَيَّ وَ أْتُونِي مُسْلِمِينَ» (نمل: ۳۱) «بر من برتری مجویید و تسلیم‌شده نزد من آیید» - تا آنجا که خدای متعال فرمود: - «ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لاٰ قِبَلَ لَهُمْ بِهٰا وَ لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهٰا أَذِلَّهً وَ هُمْ صٰاغِرُونَ:» (… ادامه در متن کامل

بحث اجتماعی) [دربارهٔ ضرورت دفاع در اجتماع

تفسیر آیه‌های ۱۹۰ تا ۱۹۵ با هم

تردیدی نیست که اجتماع در هر کجا پدید آید، چه در نوع انسان و چه در دیگر اجتماعات گوناگونِ نوعی که در برخی گونه‌های حیوانات می‌بینیم، همگی بر پایهٔ نیاز فطری موجود در آن‌ها برای حفظ وجود و بقا بنا شده است. ادامه در متن کامل

و همان‌گونه که آفرینش و سرشتِ این موجودات، برای حفظ وجود و بقا به آن‌ها حق تصرف در هر آنچه را در زندگی‌شان سودمند است بخشیده است — چنان‌که انسان در جماد، گیاه، حیوان و حتی در انسان‌های دیگر با هر وسیلهٔ ممکن تصرف می‌کند و برای خود در این کار حقی قائل است، هرچند با حقوق دیگر حیوانات و کمال گیاهان و جمادات ناسازگار و مزاحم باشد، و چنان‌که گونه‌های حیوانات نیز در دیگر موجودات تصرف می‌کنند و به داشتن چنین حقی باور دارند — همان‌گونه نیز آفرینش به آن‌ها حق دفاع از حقوق مشروع و فطری‌شان را داده است؛ زیرا حق تصرف بدون حق دفاع کامل نمی‌شود. ادامه در متن کامل

در میان جانداران، انسان به آگاهی و درک فکری مجهز است؛ درکی که با آن می‌تواند همان‌گونه که برای بهره‌برداری و سود بردن در دیگران تصرّف می‌کند، برای دفاع از خود نیز دیگران را به خدمت گیرد. ادامه در متن کامل

از اینجا دانسته می‌شود که انسان در هیچ‌یک از جنگ‌هایش به حکم استخدام و برده‌گیریِ مطلق—که در آغاز به آن گرایش داشت—استناد نمی‌کند؛ زیرا این یک حکمِ نامحدود بود که انسان خودش به محض ورود به زندگی اجتماعی آن را منسوخ ساخت و پذیرفت که شایسته نیست در منافع دیگران تصرّف کند، مگر به همان اندازه‌ای که از منافعِ خود به آنان بهره برساند. ادامه در متن کامل

بنابراین هر جنگی در حقیقت نوعی دفاع است؛ تا جایی که پادشاهانِ کشورگشا و دولت‌های سلطه‌جو نیز برای خود نوعی حق می‌تراشند؛ مانند حق حاکمیت و شایستگیِ فرمان‌روایی بر دیگران، یا سختیِ معیشت و کمبودِ سرزمین یا اموری از این دست، و همین‌ها را عذر و دستاویزی برای حمله به مردم، ریختن خون‌ها، تباه کردن زمین و نابودیِ کشت‌وزرع و نسل‌ها قرار می‌دهند. ادامه در متن کامل

پس روشن شد که دفاع از حقوق انسانی، حقی مشروع و فطری است و بهره‌گیری از آن برای انسان رواست. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۹۰ تا ۱۹۵ با هم

می‌گویم: پیش‌تر دانستی که ظاهرِ یگانگیِ سیاق در این آیات شریف نشان می‌دهد که آن‌ها یک‌باره نازل شده‌اند. ادامه در متن کامل