تفسیر آیهٔ ۸۲ سورهٔ مریم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «كَلاّٰ سَيَكْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا » (هرگز چنین نیست؛ به زودی به پرستش آنان کفر می‌ورزند و بر ضدّشان خواهند بود). «ضد» در لغت به معنای ناسازگار و منافی است؛ چیزی که با دیگری جمع نمی‌شود. از اَخفَش نقل شده که واژهٔ «ضد» هم بر مفرد و هم بر جمع اطلاق می‌شود، مانند «رسول» و «عدو»؛ اما برخی این سخن را نپذیرفته‌اند. آنان در توجیهِ به‌کاررفتن واژهٔ مفردِ «ضد» برای معبودان (که جمع است) گفته‌اند: از آنجا که همهٔ آن معبودان در دشمنی با مشرکان و انکارِ عبادتِ آنان هم‌داستان‌اند، در حکمِ واحد شمرده شده‌اند، و ازاین‌رو اطلاقِ لفظ مفرد بر آن‌ها درست است.

ظاهر سیاق نشان می‌دهد که دو ضمیر در «سَيَكْفُرُونَ » (کفر می‌ورزند) و «يَكُونُونَ » (خواهند بود) به معبودان برمی‌گردد، و دو ضمیر در «بِعِبٰادَتِهِمْ » (به عبادتشان) و «عَلَيْهِمْ » (بر ضدّشان) به مشرکانی بازمی‌گردد که این معبودان را برگزیده‌اند. معنای آیه چنین است: معبودان عبادتِ این مشرکان را انکار می‌کنند و درحالی‌که بر ضدّ مشرکان هستند نه به سودشان، مخالف و دشمنِ آنان خواهند بود؛ و اگر مایهٔ عزّتِ آنان می‌بودند، همواره بر این حال پایدار می‌ماندند. این حقیقت در کلام خدای متعال نیز آمده است که می‌فرماید: «وَ إِذٰا رَأَي الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكٰاءَهُمْ قٰالُوا رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ شُرَكٰاؤُنَا الَّذِينَ كُنّٰا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكٰاذِبُونَ» (و هنگامی که مشرکان شریکانِ خود را ببینند، می‌گویند: پروردگارا، این‌ها همان شریکان ما هستند که به جای تو می‌خواندیم؛ پس [معبودان] این سخن را به سویشان بازمی‌گردانند که قطعاً شما دروغ‌گویید؛ نحل: ۸۶). روشن‌تر از آن، سخنِ دیگرِ پروردگار است که می‌فرماید: «وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مٰا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ، إِنْ تَدْعُوهُمْ لاٰ يَسْمَعُوا دُعٰاءَكُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجٰابُوا لَكُمْ وَ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ» (و کسانی را که جز او می‌خوانید، حتی مالکِ پوستِ هستهٔ خرمایی نیستند؛ اگر آن‌ها را بخوانید، دعایتان را نمی‌شنوند، و اگر هم بشنوند پاسختان را نمی‌دهند، و روز قیامت شرک‌ورزیِ شما را انکار می‌کنند؛ فاطر: ۱۴).

گاه احتمال داده شده که معنا برعکس این باشد؛ یعنی مشرکان عبادتِ معبودان را انکار کنند و بر ضدّ معبودان باشند، چنان‌که در کلام الهی آمده است: «ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا كُنّٰا مُشْرِكِينَ» (سپس عذر و پاسخی نداشتند جز اینکه گفتند: به خدا، پروردگارمان سوگند که ما هرگز مشرک نبودیم؛ انعام: ۲۳). اما آنچه این احتمال را دور از ذهن می‌سازد، این است که ظاهر سیاق اقتضا دارد «ضِدًّا » (ضدّ و مخالف) ــ که در آیهٔ پیشین در برابر «عِزًّا » (مایهٔ عزّت) قرار گرفته ــ وصفِ معبودان باشد نه مشرکان؛ و لازمهٔ این مطلب با توجه به چینشِ ضمیرها، آن است که همان معبودانی که ضدّ مشرکان‌اند، عبادتِ مشرکان را انکار کنند.

افزون بر این، تعبیرِ متناسب با چنین معنایی این بود که گفته شود: «سَيَكْفُرُونَ بِهِمْ» (به آنان کفر می‌ورزند)، درست همان‌گونه که گفته می‌شود:

«كَفَرَ بِاللَّهِ» (به خدا کفر ورزید)، درحالی‌که هیچ‌گاه گفته نمی‌شود: «كَفَرَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ» (به عبادتِ خدا کفر ورزید).

مراد از انکارِ عبادتِ مشرکان توسط معبودان در روز قیامت و ضدّ آنان بودن، آشکارشدنِ حقیقتِ امر در آن روز است؛ زیرا شأن روز قیامت این است که حقایق در آن برای همهٔ حاضران آشکار می‌گردد، نه اینکه تازه پدید آید. اگر معبودان در دنیا منکرِ عبادتِ آنان و ضدّشان نمی‌بودند، بلکه این موضع تازه در قیامت برایشان پدید می‌آمد، حجّت و استدلالِ آیه تمام نمی‌شد؛ پس به این نکته دقت کن. و بر پایهٔ همین معنا است که آیهٔ «أَ لَمْ تَرَ » (آیا ندیدی...) بر آیهٔ «كَلاّٰ سَيَكْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ » (هرگز چنین نیست؛ به زودی به عبادتشان کفر می‌ورزند...) و ادامهٔ آن مترتب می‌شود.

بحث روایی

در تفسیر قمی به سند خود از ابوبصیر، از امام صادق (ع) روایت کرده است که دربارهٔ این سخن خدا: «كَلاّٰ سَيَكْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا » (مریم: ۸۲؛ هرگز چنین نیست، به‌زودی عبادتِ آنان را انکار خواهند کرد و بر ضدشان خواهند بود) فرمود: «يوم القيامة أي يكون هؤلاء الذين اتخذوهم آلهة من دون الله ضدا يوم القيامة و يتبرءون منهم و من عبادتهم إلي يوم القيامة» (مراد، روز قیامت است؛ یعنی کسانی که مشرکان آنها را به جای خدا معبود برگزیدند، در روز قیامت ضد آنان خواهند بود و تا روز رستاخیز از ایشان و از پرستشِ آنان بیزاری می‌جویند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸۲ و ۹۶ با هم

به هر روی، عمومیتِ لفظِ آیه در جای خود باقی و معتبر است؛ و ظاهر چنین می‌نماید که این آیه با سخن پیشینِ حق‌تعالی پیوند دارد که می‌فرمود:

«سَيَكْفُرُونَ بِعِبٰادَتِهِمْ وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا» (مریم: ۸۲؛ به‌زودی عبادتِ آنان را انکار می‌کنند و بر ضدشان خواهند بود).