تفسیر آیهٔ ۸۳ سورهٔ مریم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «أَ لَمْ تَرَ أَنّٰا أَرْسَلْنَا الشَّيٰاطِينَ عَلَي الْكٰافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا » (آیا ندیدی که ما شیطان‌ها را به سوی کافران فرستادیم تا آنان را به شدّت تحریک کنند و برانگیزند؟). واژه‌های «أزّ» و «هَزّ» به یک معنا هستند و آن، تکان‌دادن و حرکت‌دادن با شدّت و ناآرامی است. مقصود این است که شیطان‌ها کافران را به شر و فساد برمی‌انگیزند، به پیروی از باطل تشویق می‌کنند و با لرزاندنِ پایه‌های ثبات و استقامتشان در راه حق، آنان را به گمراهی می‌کشانند.

نسبت‌دادنِ فرستادنِ شیطان‌ها به خدای متعال هیچ اشکالی ندارد، زیرا این کار از باب مجازات است؛ مشرکان به حق کفر ورزیدند و خداوند نیز در پاسخ، آنان را با افزودن بر کفر و گمراهی‌شان کیفر داد. گواه این مطلب، عبارت «عَلَي الْكٰافِرِينَ » (بر کافران) است؛ چراکه اگر گمراه‌سازی ابتدایی بود (نه به عنوان مجازات)، باید بدون جانشین‌کردنِ اسم ظاهر به جای ضمیر، فرموده می‌شد: «عَلَيْهِمْ» (بر آنان).

این آیه با عبارت «أَ لَمْ تَرَ » (آیا ندیدی؟) آغاز شده که معنای شاهدآوردن را می‌رساند، و برای تأیید همان مطلبی آمده که در آیهٔ پیشین ذکر شد؛ یعنی اینکه معبودانشان ضدّ آنان هستند. زیرا برانگیختنِ کافران به سوی شر، فساد و پیروی از باطل توسط شیاطین، خودْ عینِ دشمنی و ضدیت است؛ و شیاطین که از جن هستند، از جملهٔ معبودانِ آنان به شمار می‌روند؛ و اگر این معبودان بر ضدّ آنان نبودند، هرگز ایشان را به چیزی که هلاکت و بدبختی‌شان در آن است فرا نمی‌خواندند.

بنابراین، این آیه به منزلهٔ آن است که گفته شود: این معبودانی که آنان مایهٔ عزت خود می‌پندارند، ضدّ خودشان هستند؛ و گواه آن این است که شیاطین — که از جملهٔ همین معبودانشان هستند — آنان را با بی‌قراری و تندی به سوی آنچه بدبختی‌شان در آن است برمی‌انگیزند، و با این حال رها و خودسر نیستند، بلکه این برانگیختن به اذن خداست که «فرستادن» (ارسال) نامیده شده است. بنا بر این، آیه به آیهٔ پیش از خود متصل و پیوسته است، و این پیوستگی آشکار است.

نویسندهٔ «روح‌المعانی» این آیه را مترتب بر مجموع آیات از سخن خداوند: «وَ يَقُولُ الْإِنْسٰانُ أَ إِذٰا مٰا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا » (و انسان می‌گوید: آیا وقتی مردم، به زودی زنده بیرون آورده می‌شوم؟؛ مریم: ۶۶) تا «وَ يَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا » (و ضد آنان خواهند بود؛ مریم: ۸۲) و متصل به آن دانسته و در بیان چگونگی این پیوستگی سخن را به درازایی بی‌فایده کشانده و با این کار، سیاق آیات و پیوندِ آیاتِ پس و پیش را تباه کرده است.