تفسیر آیهٔ ۶۸ سورهٔ مریم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّيٰاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا »؛ «پس سوگند به پروردگارت، بی‌گمان آنان را با شیطان‌ها محشور می‌کنیم، سپس حتماً همه‌شان را گرداگرد جهنم به زانو درآمده حاضر می‌سازیم». واژهٔ «جِثِيّ» در اصل بر وزن «فُعُول»، جمعِ «جاثی» و به معنای کسی است که بر دو زانو نشسته است. به ابن‌عباس نیز نسبت داده شده که آن را جمع «جُثْوَه» (تودهٔ برهم‌انباشته از خاک و سنگ) دانسته است؛ و منظور این است که آنان گروه گروه و دسته دسته، متراکم بر روی هم حاضر می‌شوند، و این معنا با سیاق آیات متناسب‌تر است.

ضمیر جمع در «لَنَحْشُرَنَّهُمْ » (به‌قطع آنان را گرد می‌آوریم) و «لَنُحْضِرَنَّهُمْ » (حتماً آنان را حاضر می‌کنیم) به کافران بازمی‌گردد؛ و این آیه تا پایانِ سه آیه، وضعیتِ آنان را در روز قیامت بیان می‌کند و این نکته روشن است. گاهی گفته شده که این دو ضمیر به عموم مردم—چه مؤمن و چه کافر—مربوط است، همان‌طور که ضمیر خطاب در آیهٔ آینده: «وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلاّٰ وٰارِدُهٰا » (و هیچ‌یک از شما نیست مگر آنکه وارد آن می‌شود) نیز این‌گونه است؛ اما این سخن درست نیست، زیرا لحن این سه آیه که لحن خشم و عذاب است، با چنین برداشتی سازگاری ندارد.

مراد از فرمودهٔ او: «لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّيٰاطِينَ » (بی‌گمان آنان و شیطان‌ها را گرد می‌آوریم)، جمع کردنِ آنان در بیرون از قبرها همراه با سرپرستانشان از میان شیاطین است؛ زیرا آنان به سبب بی‌ایمانی‌شان گمراه‌اند، همان‌گونه که فرمود: «فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا » (پس به‌زودی به گمراهی و کیفر خواهند رسید) و شیاطین سرپرستانِ آنان هستند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ عِبٰادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطٰانٌ إِلاّٰ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغٰاوِينَ» (حجر: ۴۲)؛ «قطعاً تو را بر بندگان من تسلطی نیست، مگر بر گمراهانی که از تو پیروی کنند». و نیز فرمود: «إِنّٰا جَعَلْنَا الشَّيٰاطِينَ أَوْلِيٰاءَ لِلَّذِينَ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (اعراف: ۲۷)؛ «ما شیاطین را سرپرستان کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند». یا منظور، محشور شدنِ آنان با همنشینانشان از میان شیاطین است، چنان‌که فرمود: «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ...، حَتّٰي إِذٰا جٰاءَنٰا قٰالَ يٰا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ، وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذٰابِ مُشْتَرِكُونَ» (زخرف: ۳۹)؛ «و هر کس از یاد [خدای] رحمان روی برتابد، شیطانی بر او می‌گماریم تا همنشینش باشد... تا هنگامی که نزد ما آید، [به شیطان] می‌گوید: ای کاش میان من و تو فاصلهٔ خاور و باختر بود؛ چه بد همنشینی بودی! و امروز [این پشیمانی] هرگز به حالتان سودی ندارد، زیرا ستم کردید و همگی در عذاب شریکید».

و معنای آیه چنین است: پس به پروردگارت سوگند، بی‌گمان در روز قیامت آنان و سرپرستان یا هم‌نشینانشان از شیاطین را گرد می‌آوریم؛ سپس حتماً آنان را برای چشاندن عذاب، گرداگرد جهنم حاضر می‌سازیم؛ خواه در حالی که از شدت خواری بر زانو به زمین افتاده‌اند، و خواه در حالی که گروه گروه و دسته دسته‌اند.

و در عبارت «فَوَ رَبِّكَ » (پس به پروردگارت سوگند)، التفات (تغییر سیاق سخن) از متکلم مع‌الغیر (اول‌شخص جمع) به غایب (سوم‌شخص) صورت گرفته است؛ و شاید نکتهٔ آن همان باشد که پیش‌تر ذیل عبارتِ «بِأَمْرِ رَبِّكَ » (به فرمان پروردگارت) گذشت، و نظیرش این سخنِ آیندهٔ اوست: «كٰانَ عَليٰ رَبِّكَ حَتْماً » (این [امر] بر پروردگارت حتمی و قطعی است).

بحث روایی

و در «تفسیر قمی» آمده است: دربارهٔ سخن خدای متعال: «ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا » (مریم: ۶۸؛ سپس حتماً آنان را در حالی که به زانو درآمده‌اند، گرداگرد دوزخ حاضر می‌سازیم) راوی گفت: امام فرمود:

«علي ركبهم»؛ یعنی بر زانوهایشان.