تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذٰابِ مُشْتَرِكُونَ » (و امروز، از آنجا که ستم کردید، هرگز به حالتان سودی نخواهد بخشید که در عذاب با یکدیگر شریکید). ظاهر این است که این آیه به توصیف پیشین از حال و روز آنان معطوف است، و مراد از «امروز» (الْیَوْمَ)، روز قیامت است. همچنین عبارت « أَنَّكُمْ فِي الْعَذٰابِ مُشْتَرِكُونَ » فاعلِ « لَنْ يَنْفَعَكُمُ » است؛ و مقصود از ضمیر جمع مخاطب، روی‌گردانان از یاد خدا و همنشینانِ آن‌ها هستند؛ و عبارت « إِذْ ظَلَمْتُمْ » در جایگاه بیان علّت نشسته است.

مراد از آیه — و خدا داناتر است — این است که در دنیا اگر کسی از شما به دیگری بدی می‌کرد و او را به گرفتاری می‌انداخت، چه بسا اگر خود او نیز به بلایی مانند آنچه شما را بدان مبتلا کرده بود دچار می‌شد، تا اندازه‌ای تسلی خاطر می‌یافتید و این هم‌بلایی مایهٔ آرامش و خنکای دل (تشفّی) شما می‌شد؛ اما در روز قیامت، شریک بودنِ همنشینانتان با شما در عذاب هیچ سودی به حالتان نخواهد داشت؛ زیرا شریک بودنِ آنان با شما در عذاب و بودنشان در کنار شما در آتش، خود عین عذاب برای شماست.

برخی از مفسران گفته‌اند فاعلِ « لَنْ يَنْفَعَكُمُ »، ضمیری است که به آرزوی آنان در آیهٔ پیشین بازمی‌گردد؛ و عبارت « إِذْ ظَلَمْتُمْ » یعنی: به سبب آنکه در دنیا با پیروی از آنان در کفر و گناهان به خود ستم کردید؛ و عبارت « أَنَّكُمْ فِي الْعَذٰابِ مُشْتَرِكُونَ » علّتی برای نفی سودمندی است. بر پایهٔ این سخن، معنا چنین می‌شود: آرزوی دوریِ همنشینان از شما سودی به حالتان نخواهد داشت؛ چراکه سزایِ شما این است که همگی، هم شما و هم همنشینانتان، در عذاب شریک باشید.

در این سخن ناسازگاری درونی هست؛ چراکه این مفسر نخست عبارت « إِذْ ظَلَمْتُمْ » را علّتی برای سود نبخشیدنِ آرزو دانسته است، و سپس عبارت « أَنَّكُمْ فِي الْعَذٰابِ مُشْتَرِكُونَ » را نیز علّت دومِ آن شمرده است؛ در حالی که هماهنگی میان این دو علّت اقتضا می‌کرد در علّت دوم، از حتمی شدن عذاب بر آرزومندانِ پیرو سخن به میان آید، نه از شریک بودنِ پیروان و پیشوایان در عذاب.

برخی دیگر گفته‌اند: معنای آیه این است که شریک بودن در عذاب، ذره‌ای از رنج شما نمی‌کاهد؛ زیرا برای هر یک از شما و همنشینانتان بیشترین و کامل‌ترین سهم از عذاب رقم خورده است.

ایراد این سخن آن است که سببِ یادشده برای سود نبخشیدن، هرچند به خودیِ خود درست فرض شود، اما نه در الفاظ آیه دلیلی بر آن هست و نه از سیاق کلام چنین چیزی برمی‌آید.

برخی دیگر گفته‌اند معنا چنین است: شریک بودنتان در عذاب سودی به حال شما ندارد، آن‌گونه که در سختی‌های دنیا برای گرفتاران سودمند می‌افتد؛ چه آنکه در دنیا با همیاری یکدیگر بار سختی‌ها را به دوش می‌کشند و رنج آن را میان هم قسمت می‌کنند، ولی در آنجا برای هر یک از شما و همنشینانتان عذابی است که فراتر از توان و طاقت اوست.

اشکال این دیدگاه نیز همان است که در سخنِ پیشین گذشت؛ و افزون بر آن، بدین‌گونه نیز پاسخ داده شده است که سود بردن از این راه اصلاً به ذهنشان خطور نمی‌کند تا با نفی آن، سخن به ردّ پندارشان بپردازد.