تفسیر آیهٔ ۳۴ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْيَتِيمِ إِلاّٰ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتّٰي يَبْلُغَ أَشُدَّهُ » (و به مال یتیم نزدیک نشوید جز به شیوه‌ای که نیکوتر است، تا به توانمندی و رشد خود برسد)؛ این سخن، نهی است از خوردن مال یتیم، و آن از گناهان بزرگی (کبائری) است که خداوند برایش وعدهٔ آتش داده است؛ خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوٰالَ الْيَتٰاميٰ ظُلْماً إِنَّمٰا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً» (نساء: ۱۰: «بی‌تردید کسانی که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند، جز این نیست که در شکم‌های خود آتش فرو می‌برند و به‌زودی در آتشی شعله‌ور خواهند سوخت»).

و در نهی از نزدیک شدن [به مال یتیم]، مبالغه‌ای نهفته است تا شدّت حرمت آن را برساند.

و این سخن او که: « إِلاّٰ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » (مگر به شیوه‌ای که نیکوتر است)، یعنی به روشی که بهترین باشد و مصلحتِ رشد و فزونیِ مالِ او در آن رعایت شود. و این سخن او که: « حَتّٰي يَبْلُغَ أَشُدَّهُ » (تا به کمال رشدش برسد)، هنگامِ بلوغ و رشد فکری است و در این هنگام، یتیمی از او برداشته می‌شود. پس تعیین این حد با این جمله از آن روست که نهی از نزدیک شدن، در معنای امر به نگهداری و محافظت است؛ گویی گفته شده است: از مال او نگهداری کنید تا به کمال رشدش برسد و آن‌گاه آن را به او بازگردانید. به بیانی دیگر، این کلام در معنای این سخن ماست که: تا زمانی که او یتیم است به مالش نزدیک نشوید. و پیش از این، مطالبی مناسب این موضوع در سورهٔ انعام: ۱۵۲ گذشت.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كٰانَ مَسْؤُلاً » (و به پیمان وفا کنید که از پیمان بازخواست خواهد شد)؛ یعنی از عهد بازخواست می‌شود («مسؤولٌ عنه» بوده است) و این از باب «حذف و ایصال» (حذف حرف اضافه و متعدی شدن مستقیم فعل) است که در کلام عرب رواست. و برخی گفته‌اند: مراد، بازخواست از خودِ پیمان است؛ چرا که ممکن است اعمال در روز قیامت تجسم یابند و به سود انسان یا بر زیان او گواهی دهند، و برایش شفاعت کنند یا با او به دادخواهی برخیزند.