تفسیر آیهٔ ۳۵ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ إِذٰا كِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذٰلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً » (و چون پیمانه می‌کنید، پیمانه را تمام دهید و با ترازوی درست بسنجید که این بهتر و فرجامش نیکوتر است)؛ «قِسطاس» با کسر قاف و ضمّ آن، همان ترازوست؛ گفته شده واژه‌ای رومی است که معرّب شده (به عربی درآمده است)، و به قولی دیگر:

عربی است؛ و گفته شده که در اصل مرکب از «قِسط» یعنی عدل، و «طاس» یعنی کفهٔ ترازوست؛ و «قسطاس مستقیم»، ترازوی عادلی است که در وزن کردنِ آن کاستی پیش نمی‌آید و زیانی نمی‌زند.

و این سخن او که: « ذٰلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً »؛ «خیر» آن چیزی است که اگر امر میان آن و غیر آن مردد شود، انسان باید آن را برگزیند؛ و «تأویل» همان حقیقتی است که کار در نهایت به آن می‌انجامد. و «خیر» بودنِ تمام دادنِ پیمانه و سنجش با ترازوی درست، از آن روست که آدمی را از دزدیدن پنهانیِ اموال مردم و دست‌برد زدن به آن بی‌آنکه متوجه شوند بازمی‌دارد، و اعتمادشان را جلب می‌کند.

و این‌که این دو «نیکوفرجام‌ترند»، به این دلیل است که مایهٔ رعایت درستی و سامان‌یافتگی در برنامه‌ریزیِ معیشت مردم‌اند؛ زیرا معیشت آنان در برخورداری از کالاهای زندگی بر دو اصل استوار است: به دست آوردن کالاهای شایسته برای بهره‌مندی، و دادوستدِ کالاهای مازاد بر نیازشان. از این رو، معیشت خود را بر اساس آنچه می‌توانند از مال—به صورت کالا یا بها—بپردازند، و بر پایهٔ کالاهایی که برای خرید به آن‌ها نیاز دارند، تنظیم می‌کنند. پس هرگاه با کم‌فروشی و کاستن از پیمانه و وزن زیان ببینند، زندگی از هر دو سو بر آنان مختل می‌شود و امنیت عمومی از میانشان رخت برمی‌بندد.

اما هرگاه سنجش بر پایهٔ عدل برپا شود، درستی و رشد بر آنان سایه می‌افکند و اوضاع اقتصادی‌شان—با درست درآمدنِ برنامه‌ریزی در معیشت—سامان می‌یابد، اعتمادشان به بازاریان جلب می‌شود و امنیت عمومی در میانشان استوار می‌گردد.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِيمِ » (و با ترازوی درست بسنجید [اسراء: ۳۵])،

در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) آمده است که فرمود: «القسطاس المستقيم هو الميزان الذي له لسان» (قسطاس مستقیم همان ترازویی است که زبانه دارد).

می‌گویم: یاد کردنِ زبانه برای دلالت بر درستی و راستیِ سنجش است؛ چرا که ترازوی دوکفه‌ای چنین است.