تفسیر آیهٔ ۱۰ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

گفتاری دربارهٔ بازتابِ عمل به صاحب آن

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوٰالَ الْيَتٰامىٰ ظُلْماً إِنَّمٰا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نٰاراً...» (همانا کسانی که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند، جز این نیست که در شکم‌های خود آتش می‌خورند...). در عربی هم گفته می‌شود: «أكله» (آن را خورد) و هم «أكله في بطنه» (آن را در شکم خود خورد) و هر دو به یک معناست، جز اینکه تعبیر دوم صریح‌تر است. این آیه نیز مانند آیهٔ پیشین، از نظر مضمون به سخن خدای متعال در آیهٔ «لِلرِّجٰالِ نَصِيبٌ...» (نساء: ۷) پیوند دارد و هشداری بیم‌دهنده و بازدارنده برای مردم است تا حق یتیمان را در ارث پایمال نکنند.

این آیه از شواهدی است که بر تجسم اعمال (حضور عینیِ باطنِ کردارها در قیامت) دلالت دارد؛ همان‌گونه که در جلد نخست این کتاب در این باره گذشت: ذیل سخن خدای متعال که می‌فرماید: «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مٰا» (بقره: ۲۶: «همانا خدا ابایی ندارد از اینکه به هر چیزی مَثَل زند»). و چه بسا مقصود مفسرانی که گفته‌اند جملهٔ «إِنَّمٰا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نٰاراً» سخنی حقیقی است نه مجازی، همین باشد. بر این اساس، اشکالی که برخی از مفسران مطرح کرده‌اند به آن وارد نخواهد بود؛ اشکال آنان این است که: فعل «يَأْكُلُونَ» به‌قرینهٔ عطفِ جملهٔ «وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً» بر آن—که فعلی دارای حرف استقبال (سین) است—به معنای زمان حال است نه آینده؛ پس اگر مقصودْ معنای حقیقیِ خوردن می‌بود که زمان تحققش روز قیامت است، بایستی گفته می‌شد: «سيأكلون في بطونهم نارا و يصلون سعيرا» (به‌زودی در شکم‌هایشان آتش می‌خورند و به آتشی افروخته درمی‌آیند)؛ بنابراین حق آن است که معنای مجازی مراد است، یعنی آنان در خوردن مال یتیم مانند کسی هستند که در شکم خود آتش می‌خورد (پایان خلاصهٔ سخن). اما این اعتراض، ناشی از غفلت از حقیقت تجسم اعمال است.

و اما سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيراً» (و به‌زودی در آتشی برافروخته درآیند)، اشاره به عذاب آخرت دارد؛ و «سعیر» از نام‌های دوزخ است. در زبان عربی گفته می‌شود: «صلى النار يصلاها صلى و صليا»، یعنی با آتش سوخت و سختی عذابش را چشید.

بحث روایی

می‌گویم: روایات دربارهٔ [حرمتِ] خوردن مال یتیم و اینکه این کار گناهی بزرگ و هلاک‌کننده (موبقه) است، از طریق هر دو مذهب [شیعه و اهل سنت] بسیار و مستفیض (فراوان و پی‌درپی) است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷ تا ۱۰ با هم

این آیات، پس از زمینه‌سازی با مقدمات پیشین، آغاز قانون‌گذاریِ احکام ارث است. در اینجا نخست بیانی کلی از حکم ارث به‌منزلهٔ یک قاعدهٔ عام پیش کشیده شده تا اعلام کند پس از اثبات ولادت یا پیوند خویشاوندی، هیچ محرومیت همیشگی و ثابتی از ارث برای برخی خویشاوندان و بستگان وجود ندارد؛ برخلاف رسم جاهلیت که ورثهٔ خردسال و زنان را محروم می‌کردند. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹ و ۱۰ با هم

و در تفسیر عیاشی، از امام صادق و امام کاظم (ع) روایت شده است: خداوند دربارهٔ [خوردنِ] مال یتیم به دو عقوبت هشدار داده است: یکی کیفر آخرت که آتش دوزخ است، و دیگری کیفر دنیا، آنجا که خدای متعال می‌فرماید: «وَ لْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّهً ضِعٰافاً-خٰافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً» (و باید کسانی بترسند که اگر پس از خود فرزندانی ناتوان بر جای می‌گذاشتند، بر آنان بیمناک می‌شدند؛ پس باید از خدا پروا کنند و سخنی استوار بگویند). امام فرمود: یعنی با این آیه باید بیم داشته باشد از اینکه من [خداوند] همان رفتاری را با فرزندان او در پیش گیرم که او با این یتیمان کرد:

می‌گویم: مانند این در «کافی» از امام صادق (ع) و در «معانی الأخبار» از امام باقر (ع) نیز روایت شده است.

و در کتاب «الدر المنثور»، عبد بن حُمَید از قتاده روایت کرده که گفت: برای ما بازگو شد که پیامبر خدا (ص) فرمود: «اتقوا الله في الضعيفين:اليتيم و المرأه ايتمه ثم أوصي به،و ابتلاه و ابتلي به.» (دربارهٔ دو ناتوان از خدا پروا کنید: یتیم و زن؛ [خداوند] او را یتیم ساخت، سپس درباره‌اش سفارش فرمود، و او را به رنج آزمود و دیگران را نیز به وسیلهٔ او در بوتهٔ آزمایش نهاد).