تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « خَلَقَ الْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَهٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ » (انسان را از نطفه‌ای آفرید، و اینک او ستیزه‌جویی آشکار است). مقصود از آن، آفرینش جاری و پیوسته در نوع انسان است که عبارت از پدید آوردن نسل او از نطفه است؛ بنابراین، شامل حضرت آدم و عیسی (ع) نمی‌شود.

واژهٔ «خصیم» صفت مشبهه از خصومت، به معنای جدال و ستیزه است. هرچند ممکن است این آیه بر منّت‌گذاری و بیان نعمت حمل شود؛ از این جهت که منّت بزرگی است که خدای پاک و منزه با قدرتِ کامل خود، قطره‌ای از آب بی‌مقدار را به انسانی با آفرینش کامل، گویا و سخنگو تبدیل کند که با بیان رسایش از هر امر خرد و کلانی خبر می‌دهد، اما فراوانیِ آیاتی که انسان را به سبب گستاخی‌اش در ستیز با پروردگار سرزنش و نکوهش می‌کنند ــ مانند این سخن خدای متعال: «أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسٰانُ أَنّٰا خَلَقْنٰاهُ مِنْ نُطْفَهٍ فَإِذٰا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ، وَ ضَرَبَ لَنٰا مَثَلاً وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قٰالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظٰامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ» (یس: ۷۸) ــ این احتمال را ترجیح می‌دهد که مقصود از پایان آیه، بیان گستاخی انسان باشد.

همچنین منزه دانستن خدای متعال از شرکِ آنان در پایان آیهٔ پیشین، این معنا را تا حدی تأیید می‌کند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ کلامی که خدای متعال می‌فرماید: « فَإِذٰا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ » (ناگاه او ستیزه‌جویی آشکار می‌شود؛ نحل: ۴) آمده است که امام (ع) فرمود: «او را از قطره‌ای از آبِ ناچیز آفرید، پس او ستیزه‌جو، سخنور و رساگو می‌شود».