تفسیر آیهٔ ۲۷ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « ثُمَّ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ يُخْزِيهِمْ وَ يَقُولُ أَيْنَ شُرَكٰائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِيهِمْ » (سپس روز قیامت رسوایشان می‌سازد و می‌فرماید: کجایند شریکان من که به خاطر آن‌ها مخالفت و دشمنی می‌کردید؟). «إخزاء» از «خِزی» گرفته شده و آن، چنان‌که راغب گفته، خواری و ذلّتی است که مایهٔ شرمساری می‌شود. و «مُشاقّه» از «شِقّ» به معنای بریدن و جدا ساختن بخشی از یک چیز است؛ پس به معنای دشمنی، ستیزه‌جویی و اختلاف افکندن از سوی کسانی است که شأنشان پیوستگی و همدلی است. از این رو، مشاقّهٔ مشرکان دربارهٔ شریکانشان، همان اختلاف و ستیزِ آنان با اهل توحید است—در حالی که همگی امّتی یگانه بودند و خدا همه را بر فطرت توحید و دین حق آفریده بود— و نیز دشمنی ورزیدن با ایشان و جدا شدن از جمعِ آنان است.

معنای آیه این است که: خدای پاک و منزه در روز قیامت با این سخن، رسوایشان خواهد ساخت و داغ ذلّت و خواری را بر آنان خواهد زد که: کجایند شریکان من که به خاطر آنان با اهل حق به ستیز برمی‌خاستید، با ایشان دشمنی می‌کردید و در دین خدا اختلاف می‌افکندید؟

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْيَ الْيَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَي الْكٰافِرِينَ » (کسانی که دانش به آنان داده شده گفتند: همانا امروز رسوایی و عذاب بر کافران است). بر پایهٔ آنچه از سیاق برمی‌آید، «خِزی» همان ذلّت و سرافکندگی در آن جایگاه است، و «سوء» همان عذاب است.

کسانی که خداوند آنان را به برخورداری از علم توصیف کرده و خبر داده است که چنین سخنی می‌گویند، همان کسانی هستند که شناخت خداوند روزی‌شان شده و حقیقت توحید برایشان آشکار گشته است؛ زیرا سیاق کلام همین معنا را می‌رساند، چرا که میان آنان—با وصف آراستگی به علم—و میان مشرکان مقابله برقرار شده است؛ همان مشرکانی که در آن روز برایشان آشکار می‌شود که جز نام‌هایی که خود نهاده بودند و سرابی که می‌پنداشتند، چیزی را نمی‌پرستیده‌اند.

افزون بر این، خدای پاک و منزه خبر می‌دهد که آنان در آن روز سخن می‌گویند و چنین مطلبی را بیان می‌کنند، در حالی که در توصیف آن روز فرموده است: «لاٰ يَتَكَلَّمُونَ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَ قٰالَ صَوٰاباً» (نبأ: ۳۸؛ سخن نمی‌گویند مگر کسی که خدای رحمان به او اجازه دهد و سخن صواب [درست و بهجای] بگوید). سخن نیز به معنای واقعی کلمه صواب نخواهد بود مگر آنکه گوینده‌اش از خطا، بیهوده‌گویی و باطل در امان باشد؛ و کسی در گفتارش مصون نیست مگر زمانی که در کردار و دانش خود نیز مصون باشد. بنابراین، آنان گروهی هستند که جز حق نمی‌بینند، جز حق انجام نمی‌دهند و جز به حق زبان نمی‌گشایند.

اگر بگویی: پس با این تفسیر، کسانی که دانش به آنان داده شده همان اهل عصمت هستند؛ ولی فراوانیِ کاربرد این تعبیر در کلام خدای متعال و اراده شدنِ غیر معصومان، این سخن را رد می‌کند؛ مانند کلام الهی: «وَ قٰالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوٰابُ اللّٰهِ خَيْرٌ» (قصص: ۸۰؛ و کسانی که دانش به آنان داده شده بود گفتند: وای بر شما! پاداش خدا بهتر است)، و این آیه: «وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ» (حج: ۵۴؛ و تا کسانی که دانش داده شده‌اند بدانند که آن [قرآن] حق است و از جانب پروردگارت آمده، پس به آن ایمان آورند)، و موارد دیگری که ظاهر آن‌ها نشان می‌دهد مقصود از دادنِ دانش، عصمت نیست.

در پاسخ می‌گویم: آنچه یادآور شدیم، برداشتی است که از قرینه و مقتضای مقام به دست می‌آید، نه اینکه مدلولِ همیشگی این تعبیر در هر جا از کلام خدای متعال به کار رود همین باشد.

اما سخن کسانی که گفته‌اند: مقصود از کسانی که به آنان علم داده شده، تنها پیامبران‌اند؛ یا پیامبران و مؤمنانی هستند که در دنیا دلایل توحید را شناخته‌اند؛ یا تنها مؤمنان‌اند؛ و یا فرشتگان هستند؛ در کلام خدای متعال بر هیچ‌یک از این اقوال به طور خاص دلیلی وجود ندارد.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « قٰالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ » (کسانی که به آنان دانش داده شده بود گفتند...) آمده است که امام (ع) فرمود:

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۷ و ۲۸ با هم

«کسانی که دانش داده شده‌اند» همان امامان هستند؛ آنان به دشمنانشان می‌گویند: شریکان شما و کسانی که در دنیا از آنان فرمان می‌بردید کجایند؟ سپس فرمود: آنان نیز همان کسانی هستند که فرشتگان جانشان را در حالی می‌گیرند که بر خویشتن ستم کرده‌اند؛ « فَأَلْقَوُا السَّلَمَ » (تسلیم شدند)؛ یعنی در برابر بلایی که بر سرشان آمد تسلیم شدند و سر فرود آوردند، سپس می‌گویند: « مٰا كُنّٰا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ » (ما هیچ کار بدی نمی‌کردیم)، اما خدا سخنشان را رد کرد و فرمود: