تفسیر آیهٔ ۵۴ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ » (حج: ۵۴: و تا دانشمندان و آگاهان بدانند که آن، حقّی از سوی پروردگار توست، پس به آن ایمان آورند و دل‌هایشان در برابرش خاشع گردد). آنچه از سیاق فهمیده می‌شود این است که این جمله بر «لِيَجْعَلَ » عطف شده و علّت این بخش از کلام است:

«فَيَنْسَخُ اللّٰهُ مٰا يُلْقِي الشَّيْطٰانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللّٰهُ آيٰاتِهِ » (سپس خدا آنچه را شیطان القا می‌کند نسخ و باطل می‌سازد، آن‌گاه آیات خود را استوار می‌دارد).

بر این اساس، ضمیر در «أَنَّهُ » به همان خواست و هدفی بازمی‌گردد که پیامبر و رسول در دل داشته‌اند—همان‌طور که از تعبیر «إِذٰا تَمَنّٰي » برمی‌آید—و دلیلی بر بازگشت آن به قرآن وجود ندارد.

معنای آیه چنین است: خدا آنچه را شیطان القا می‌کند باطل می‌سازد و سپس آیات خود را استوار می‌گرداند تا اهل دانش به سبب آن ابطال و استوارسازی دریابند آنچه پیامبر یا رسول قصد کرده بود حقّی از جانب پروردگار توست؛ چرا که باطل‌شدن القائات شیطان این حقیقت را آشکار کرده است؛ در نتیجه به آن ایمان آورند و دل‌هایشان برای آن نرم و خاشع گردد («تَخْبِتَ» یعنی نرم و فروتن شود).

همچنین ممکن است جملهٔ «وَ لِيَعْلَمَ » به عبارتی محذوف عطف شده باشد و مجموع معطوف و معطوفٌ‌علیه، علّتِ مطلبی باشد که خدا در آیهٔ پیشین بیان فرمود؛ یعنی اینکه این القائات را فتنه‌ای برای بیماردلان و سنگ‌دلان قرار داده است.

در این صورت معنا چنین خواهد بود: ما این حقیقت را به فلان و بهمان هدف بیان کردیم «و تا کسانی که به آنان دانش داده شده بدانند که آن حقّی از جانب پروردگار توست...»؛ درست همانند این سخن الهی: «وَ تِلْكَ الْأَيّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَيْنَ النّٰاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا» (آل‌عمران: ۱۴۰: و ما این روزها [ی پیروزی و شکست] را میان مردم می‌گردانیم [تا پند گیرند] و تا خدا مؤمنان را معلوم بدارد)، و کاربرد این شیوهٔ بیان در قرآن بسیار است.

و سخن خدای متعال که: «إِنَّ اللّٰهَ لَهٰادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِليٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ » (بی‌تردید خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند به‌سوی راهی راست هدایت می‌کند)، در مقام بیان علت برای این است که معرفت و آگاهیِ اهل دانش، هدفی مترتب بر کار خدای متعال است؛ ازاین‌رو می‌رساند که خدای متعال آنچه را کرد، انجام داد تا آگاه شوند به اینکه این امر حق است؛ زیرا او هدایتگری است که اراده فرموده هدایتشان کند، و با این آموزش، آنان را به‌سوی راه راست رهنمون می‌شود.