تفسیر آیهٔ ۵۵ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ يَزٰالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَهٍ مِنْهُ حَتّٰي تَأْتِيَهُمُ » إلخ (و کافران همواره دربارهٔ آن در تردیدند تا آنکه بر سرشان بیاید...). این آیه ــ چنان‌که می‌بینید ــ از محروم‌بودنِ همیشگی این کافران از ایمان در تمام طول زندگی‌شان خبر می‌دهد؛ بنابراین مقصود از آنان عموم کافران نیستند، چراکه برخی از کافران پس از کفر ایمان آوردند؛ بلکه مراد گروهی از سران و بزرگان قریش هستند که تا زنده بودند توفیق ایمان نیافتند؛ همان‌گونه که در این سخن الهی آمده است: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (بی‌تردید کسانی که کفر ورزیدند، برایشان یکسان است که بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ بقره: ۶).

و عقیم‌بودنِ روز (نازاییِ آن) به این معناست که چنان باشد که روزی در پیِ خود بر جای نگذارد؛ و آن، روز هلاکت یا روز قیامت است. و مراد از آن در این آیه، بر پایهٔ آنچه سیاق آیهٔ سوم نشان می‌دهد، روز قیامت است.

و معنای آیه این است که: کافران پیوسته دربارهٔ قرآن در شک و تردید خواهند بود تا آنکه روز قیامت ناگهان بر سرشان بیاید، یا عذاب روز قیامت به سراغشان آید؛ روزی که ناگهانی فرامی‌رسد و بدان اندازه مهلتشان نمی‌دهد که برای رهایی چاره‌ای بیندیشند، و پس از خود نیز روزی بر جا نمی‌گذارد تا آنچه در گذشته از دست رفته در آن جبران شود.

و اینکه میان روز قیامت و عذاب آن تردید شده (با واژهٔ «یا» آمده است)، ازاین‌روست که آنان با مشاهدهٔ هر کدام از این دو، به حق اعتراف می‌کنند و شک و تردید از دلشان زدوده می‌شود. خدای متعال می‌فرماید: «قٰالُوا يٰا وَيْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ» (گفتند: ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟ این همان وعدهٔ خدای رحمان است و پیامبران راست گفتند؛ یس: ۵۲)، و نیز می‌فرماید: «وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَي النّٰارِ أَ لَيْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَليٰ وَ رَبِّنٰا» (و روزی که کافران بر آتش عرضه می‌شوند [و به آنان گفته می‌شود:] آیا این حق نیست؟ گویند: آری، سوگند به پروردگارمان؛ احقاف: ۳۴).

و از آنچه گذشت روشن شد که مقیدکردنِ آن روز، یک بار به ناگهانی‌بودن و بار دیگر به عقیم‌بودن، برای دلالت بر این است که آن روز چنان است که با آمدنش هیچ چاره‌ای سود نمی‌بخشد و پس از آن نیز جبرانی برای آنچه در گذشته از دست رفته رخ نخواهد داد.