تفسیر آیهٔ ۵۶ سورهٔ حج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و مقصود ما از این سخن این نیست که مثلاً مراد از فرمانروایی در آیه، به‌گونه‌ای مجازی، «آشکارشدن فرمانروایی» باشد؛ بلکه مقصودمان این است که مُلک و فرمانروایی دو گونه است: مُلک حقیقی و واقعی، و مُلک اعتباری و صوری. برای موجودات مُلکی صوری و اعتباری وجود دارد که خداوند به آنان بخشیده است، و با این حال، فرمانرواییِ راستین با معنای واقعی‌اش همواره از آنِ خدای متعال است. تا آنکه چون روز قیامت فرارسد، هر مُلک صوری از دارنده‌اش برداشته می‌شود و از فرمانروایی جز حقیقت آن بر جا نمی‌ماند که آن هم تنها و یگانه از آنِ خداست. ازاین‌رو، ویژگیِ روز قیامت این است که فرمانروایی در آن روز ویژهٔ خداست، و دیگر موارد نیز بر همین قیاس است.

و این سخن او که: «يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ » (میان آنان داوری می‌کند)، یعنی هیچ حاکم و داوری جز او نیست؛ زیرا داوری از شاخه‌های فرمانروایی است؛ پس وقتی در آن روز هیچ‌کس سهمی در فرمانروایی نداشته باشد، سهمی در داوری و حکم‌رانی نیز نخواهد داشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۶ و ۵۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ » -إلى قوله- «عَذٰابٌ مُهِينٌ » (فرمانروایی در آن روز از آنِ خداست؛ میان آنان داوری می‌کند... تا آنجا که می‌فرماید: برایشان عذابی خوارکننده است). پیش‌تر بارها گذشت که مراد از اینکه فرمانروایی در آن روز از آنِ خداست، آشکارشدنِ فرمانروایی برای خدای متعال است؛ زیرا فرمانروایی همواره و همیشه از آنِ اوست. نظایر این تعبیر نیز که در قرآن از اوصاف روز قیامت آمده همین‌گونه است؛ مانند اینکه در آن روز کار و امر از آنِ خداست و قدرت یکسره از آنِ خداست، و مانند این‌ها.

و این سخن او که: «فَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فِي جَنّٰاتِ النَّعِيمِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا -و هؤلاء المعاندون المستكبرون- فَأُولٰئِكَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِينٌ » (پس کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند در بهشت‌های پرنعمت خواهند بود، و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را تکذیب کردند ــ و اینان همان ستیزه‌جویان خودبزرگ‌بین هستند ــ برایشان عذابی خوارکننده خواهد بود)، بیانی برای داوری و حکم خدای متعال است.