تفسیر آیهٔ ۵۲ سورهٔ یس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالُوا يٰا وَيْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ » (گفتند: ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟ این همان است که خدای رحمان وعده داده بود و فرستادگان راست گفتند). «بعث» به معنای برانگیختن و برپا داشتن است، و «مرقد» جایگاه خوابیدن است که مقصود از آن در اینجا قبر است. تعبیر آنان از خدای متعال با عنوان «الرحمن»، نوعی طلب رحمت و ترحم‌خواهی است؛ در حالی که در دنیا می‌گفتند: «وَ مَا الرَّحْمٰنُ» (فرقان: ۶۰؛ و رحمان چیست؟). و عبارت « وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ » بر جملهٔ « هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ » عطف شده است؛ و عطف جملهٔ فعلیه بر اسمیه جایز و معمول است.

این سخن آنان که گفتند: «يا ويلنا من بعثنا من مرقدنا» (ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟)، ناشی از انکار رستاخیز در دوران زندگی دنیایشان است، و اثر این انکار و غفلت از روز جزا در جانشان ریشه دوانده بود و پیوسته در هوا و هوس‌ها غوطه‌ور بودند. پس هنگامی که شتابان از قبرهایشان به‌سوی محشر برمی‌خیزند، ورود ناگهانی به جهانی که در آن جز انتظار شر و بدی به استقبالشان نمی‌آید، غافلگیرشان می‌کند؛ از این رو وحشت بزرگ و دهشتی که کوه‌ها در برابرش تاب نمی‌آورند آنان را فرامی‌گیرد. به همین سبب، نخست بی‌درنگ به فریاد واویلا و هلاکت‌خواهی روی می‌آورند، چنان‌که در دنیا نیز شیوهٔ آنان به هنگام روبه‌رو شدن با خطرات چنین بود؛ سپس می‌پرسند چه کسی آنان را از خوابگاهشان برانگیخته است، زیرا سرگشتگی و دهشتی که بر آنان احاطه یافته، از هر چیزی غافل و مدهوششان ساخته است.

سپس به یاد می‌آورند آنچه را پیامبران (ع) پیوسته به عنوان وعدهٔ حقِ رستاخیز و پاداش و کیفر به آنان یادآور می‌شدند؛ از این رو به حقانیت آن وعده گواهی می‌دهند و به رحمت الهی پناه می‌برند و می‌گویند: « هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ » (این همان است که خدای رحمان وعده داده بود)، بر پایهٔ همان عادتی که در دنیا داشتند؛ زیرا هرگاه دشمن بر آنان چیره می‌شد، با چاپلوسی، خوار نشان دادن خود و اعتراف به ستم و کوتاهی به نیرنگ متوسل می‌شدند. سپس با گفتن « وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ » (و فرستادگان راست گفتند)، پیامبران را تصدیق می‌کنند.

و با آنچه بیان شد، نخست سببِ واویلا گفتن و هلاک‌خواهیِ آنان به هنگام برانگیخته شدن روشن شد.

و دوم، علت پرسشِ آنان دربارهٔ برانگیزنده‌شان از خوابگاهشان آشکار گردید؛ پرسشی که در آغاز نشان می‌دهد به آن نادان بودند، اما سپس اقرار می‌کنند که این همان وعدهٔ خدای رحمان است و پیامبران را در آنچه از سوی خدای متعال ابلاغ کرده بودند تصدیق می‌نمایند.

همچنین روشن می‌شود که جملهٔ « مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا » تا آخر و کلامِ « هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ » تا پایان، هر دو از سخنان خودِ منکران است.

و برخی گفته‌اند: جملهٔ « وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ » عطف بر مدخولِ «مٰا» است و «مٰا» موصوله یا مصدریه است، و جملهٔ « هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ » تا آخر، پاسخی از سوی خداوند، یا فرشتگان، یا مؤمنان است به این پرسش منکران که: « مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا » (چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟).

و پوشیده نیست که این سخن خلاف ظاهر است، به‌ویژه اگر «مٰا» مصدریه دانسته شود؛ و اگر عبارت « هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ » تا آخر، پاسخی از جانب خداوند یا فرشتگان به پرسش « مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا » می‌بود، باید با ذکر فاعل پاسخ داده می‌شد نه با ذکر فعل، زیرا آنان از فاعلِ برانگیختن پرسیده بودند! و این توجیه که گفته‌اند «عدول به ذکر فعل برای یادآوری کفرشان و سرزنش آنان بر آن بوده، در عین حالی که به فاعل نیز اشاره دارد»، فایده‌ای ندارد و چاره‌ساز نیست.

همچنین روشن شد که عبارت « هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ » مبتدا و خبر است؛ و برخی گفته‌اند «هٰذٰا» صفت برای «مرقدنا» است به تأویل بردن اسم اشاره به مشتق، و «مٰا» مبتدایی است که خبر آن محذوف است و در تقدیر چنین بوده: «ما وعد الرحمن حق» (آنچه خدای رحمان وعده داده بود حق است)؛ که این وجه از فهمِ عرفی و روشن بسیار دور است.

بحث روایی

و در روایت ابوالجارود از امام باقر (علیه‌السلام) دربارهٔ این کلام خدای متعال آمده است:

« يٰا وَيْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا » (ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟)؛ همانا مردم در گورها بودند و چون برخاستند، گمان کردند که در خواب بوده‌اند و گفتند: «يٰا وَيْلَنٰا مَنْ بَعَثَنٰا مِنْ مَرْقَدِنٰا» (ای وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟). فرشتگان گفتند: «هٰذٰا مٰا وَعَدَ الرَّحْمٰنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ» (این همان چیزی است که خدای رحمان وعده داده بود و پیامبران راست گفتند).

و در کتاب کافی به اسنادش از ابوبصیر روایت شده است که امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: ابوذر رحمه‌الله در خطبه‌اش می‌گفت: و فاصلهٔ میان مرگ و رستاخیز، جز به‌اندازهٔ خوابی نیست که در آن فرو رفته‌ای و سپس از آن بیدار شده‌ای.