تفسیر آیهٔ ۱۲۶ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصّٰابِرِينَ» (و اگر کیفر دادید، پس به همان اندازه که بر شما کیفر رفته است کیفر دهید، و اگر شکیبایی ورزید، قطعاً آن برای شکیبایان بهتر است). در کتاب المفردات [راغب] آمده است: «العقوبه و العقاب و المعاقبه تختص بالعذاب،انتهي.» (واژه‌های عقوبت، عِقاب و معاقبه همگی ویژهٔ عذاب هستند؛ پایان سخن او).

ریشه در معنای آن، «عَقِب» (پشت پای انسان) است؛ و «عقیب»ِ هر چیز و «عاقبت»ِ کار، چیزی است که پس از آن و پشت سرش قرار دارد یا پایان آن است. «تعقیب» نیز آوردن چیزی در پیِ چیز دیگر است؛ و معاقبه کردنِ تو با دیگری به این معناست که در پیِ کاری ناخوشایند که او در حق تو انجام داده، تو نیز کاری ناخوشایند در حق او انجام دهی؛ از این رو این واژه بر کیفر دادن و تلافی کردن با عذاب منطبق می‌شود.

پس فرمودهٔ خدای متعال: « وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ» (و اگر کیفر دادید، پس به همان اندازه که بر شما کیفر رفته است کیفر دهید)، خطاب در آن — بنا بر آنچه از سیاق برمی‌آید — متوجه مسلمانان است؛ و لازمه‌اش این است که مراد از «معاقبه»، مجازات کردن مشرکان و کافران باشد، و مقصود از فرموده‌اش:

«عُوقِبْتُمْ بِهِ» (که شما بدان کیفر شدید)،

عقوبت و کیفر دادن کافران نسبت به مؤمنان و شکنجه و مجازات کردنشان به سبب آن باشد که به خدا ایمان آوردند و معبودان کافران را رها ساختند.

و معنای آیه چنین است: و اگر خواستید کافران را مجازات کنید و عذاب دهید، پس آنان را در برابر آنچه با شما کردند، به همان اندازه‌ای مجازات کنید که شما را به کیفر ایمان و جهادتان در راه خدا عذاب دادند.

و این فرمودهٔ او: « وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصّٰابِرِينَ» (و اگر شکیبایی ورزید، قطعاً آن برای شکیبایان بهتر است)؛ یعنی اگر بر تلخیِ رنج و عقوبتی که دیده‌اید صبر کنید و در پی کیفر و تلافی برنیایید، قطعاً برای شما از آن رو که شکیبایید بهتر است؛ زیرا در این کار، ترجیح دادن خشنودی خدا و پاداش او در سختی‌ها و مصیبت‌هایی که بر شما فرود آمده، بر خشنودی دل خویش از راهِ فرونشاندن خشم با انتقام وجود دارد و در نتیجه، عمل برای ذات کریمِ او خالص می‌گردد؛ و نیز به سبب آنکه در گذشت و بخشش، به‌کاربستن فتوّت (جوانمردی) است و جوانمردی آثار زیبای خود را دارد.

بحث روایی

و در تفسیر عیّاشی، از حسن بن حمزه روایت شده که گفت: شنیدم امام صادق (ع) می‌فرمود:

چون پیامبر خدا (ص) دید با [پیکر مطهّرِ] حمزة بن عبدالمطلب چه کرده‌اند، فرمود: «اللهم لك الحمد و إليك المشتكى و أنت المستعان على ما أرى» (بارخدایا! ستایش توراست، و شکایت به درگاه تو می‌آورم، و بر آنچه می‌بینم تنها از تو یاری خواسته می‌شود). سپس فرمود: «اگر [بر آنان] دست یابم، بی‌گمان مُثله خواهم کرد و مُثله خواهم کرد و مُثله خواهم کرد (اعضای بدنشان را خواهم برید)!» [راوی] گفت: پس خداوند این آیه را نازل فرمود: «وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ-وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصّٰابِرِينَ» (و اگر مجازات کردید، تنها به همان اندازه‌ای که به شما آسیب و عقوبت رسیده است مجازات کنید؛ و اگر شکیبایی ورزید، قطعاً آن برای شکیبایان بهتر است). آنگاه پیامبر خدا (ص) فرمود: «صبر می‌کنم، صبر می‌کنم.»

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌منذر، طبرانی، ابن‌مردویه و بیهقی در کتاب «دلائل» از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: روزی که حمزه به شهادت رسید و مُثله شد، پیامبر خدا (ص) فرمود: «اگر بر قریش دست یابم، هفتاد نفر از آنان را مُثله خواهم کرد.» پس خدای متعال آیهٔ « وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ» را نازل فرمود. آنگاه پیامبر خدا (ص) فرمود:

«پروردگارا! بلکه صبر و شکیبایی می‌ورزیم.» پس آن حضرت صبر کرد و از مُثله‌کردن (بریدن اعضای بدن کشتگان) نهی فرمود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۲۶ تا ۱۲۸ با هم

مضمون این سه آیه [آیات ۱۲۶ تا ۱۲۸] به آیات مدنی شبیه‌تر است تا آیات مکی؛ و روایاتی از طریق هر دو مذهب (شیعه و اهل‌سنت) نقل شده است که این آیات در هنگام بازگشت پیامبر (ص) از جنگ احد نازل شده‌اند، و این روایات در «بحث روایی» خواهد آمد؛ هرچند ممکن است پیوستگی و اتصال آن‌ها به آیات پیشین را به وجهی توجیه کرد، همان‌طور که برخی مفسران بدان پرداخته‌اند.

تفسیر آیه‌های ۱۲۵ تا ۱۲۸ با هم

از نکاتی که باید به آن توجه داشت این است که آیهٔ پیش از این سه آیه [آیهٔ ۱۲۵]، در مقایسه با این سه آیه، غرض و هدف اصلیِ سوره را جامع‌تر در بر دارد؛ و دیگر این‌که آیات این سوره، صرف‌نظر از سخن خدای متعال: « وَ الَّذِينَ هٰاجَرُوا» (و کسانی که هجرت کردند؛ نحل: ۴۱ و ۱۱۰) و سخن او: ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۲۶ تا ۱۲۸ با هم

«مَنْ كَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِيمٰانِهِ» (هر کس پس از ایمانش به خدا کفر ورزد؛ نحل: ۱۰۶) تا پایان چند آیه بعد، و نیز سخن او: « وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ» (و اگر مجازات کردید؛ نحل: ۱۲۶) تا پایان سوره، سیاق و ساختاری یگانه و به هم‌پیوسته دارند.